ရဟန်းတော်များ၏ သာသနာ့ဘောင် နေ့စဉ်ဘဝတွင် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ဟူသော သိက္ခာသုံးရပ်ကို ဖြည့်ကျင့်ရာ၌ စိတ်ကို ငြိမ်သက်စွာထားနိုင်ရေးသည် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ သို့သော်လည်း ပုထုဇဉ် သဘာဝအရ စိတ်သည် ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်တွင် ငြိမ်သက်စွာ ရပ်တည်လေ့မရှိဘဲ၊ ပြီးဆုံးသွားခဲ့ပြီးသော အတိတ်ဆီသို့ ပြန်လှည့်၍ နောင်တရ ပူပန်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် မရောက်လာသေးသော အနာဂတ်ဆီသို့ ကြိုတင်တွေးတော၍ ဂနာမငြိမ် ဖြစ်ခြင်းဟူသော လွန်ဆွဲမှုကြီး နှစ်ခုကြားတွင် အမြဲတမ်း လူးလွန့်နေတတ်ပါသည်။

ဤကဲ့သို့ အတိတ်က အမှားလေးများအတွက် နောင်တရ ပူပန်နေသော စိတ်ကို အဘိဓမ္မာသဘောအရ “ကုက္ကုစ္စ (Remorse/Worry)” ဟုခေါ်ပြီး၊ အနာဂတ်အတွက် တွေးတောပူပန်ကာ စိတ်များ ပျံ့လွင့် ဂနာမငြိမ် ဖြစ်နေခြင်းကို “ဥဒ္ဓစ္စ (Restlessness)” ဟု ခေါ်ပါသည်။ ဤတရားနှစ်ပါးသည် ယှဉ်တွဲ၍ ဖြစ်လေ့ရှိပြီး တရားအားထုတ်ခြင်းကို အဓိက ဟန့်တားသော “ဥဒ္ဓစ္စ-ကုက္ကုစ္စ နီဝရဏ” (စိတ်ကို ပိတ်ဆို့တတ်သော တရား) အဖြစ် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။ အထူးသဖြင့် ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်များကို ရိုသေစွာ ကျင့်သုံးသော ရဟန်းတော်များတွင် အမှတ်တမဲ့ ပြုလုပ်မိသော အမှားအယွင်းလေးတစ်ခု (ဥပမာ- စကားမှားပြောမိခြင်း၊ ဝိနည်းအနည်းငယ် ချို့ယွင်းမိခြင်း) ကို ပြန်တွေးကာ ကုက္ကုစ္စ၏ ဖိစီးမှုကို ပြင်းထန်စွာ ခံစားရတတ်ပါသည်။

စိတ္တာနုပဿနာကို လက်တွေ့ ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသော ရဟန်းတော်တစ်ပါး အနေဖြင့် ဤသို့ ဝင်ရောက်လာသော ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ကုက္ကုစ္စစိတ်ကို ရန်သူတစ်ခုလို သဘောထားပြီး အတင်း နှိမ်နှင်းရမည် မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုပျံ့လွင့်ပူပန်နေသော စိတ်အခြေအနေ ကိုယ်တိုင်ကိုပင် မိမိ၏ “ငါ” ဟူသော အတ္တစွဲကို ဖြိုခွင်းရန်နှင့် ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်သန်စေရန်အတွက် အလွန်ကောင်းမွန်သော လက်တွေ့ အလုပ်ခွင်ကြီးတစ်ခုအဖြစ် အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲရှုမှတ်ရမည် ဖြစ်ပါသည်။

၁။ အတိတ်နှင့် အနာဂတ်သို့ လွင့်စင်သွားသော ပူပန်စိတ်ကို အမိအရ ဖမ်းယူခြင်း

တရားထိုင်နေစဉ်ဖြစ်စေ၊ ဆိတ်ငြိမ်စွာ အနားယူနေစဉ်ဖြစ်စေ စိတ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံပေါ်တွင် မရှိတော့ဘဲ၊ “ယနေ့နံနက်က ငါ ဒီလို မပြောခဲ့သင့်ဘူး၊ ငါ့ကြောင့် သူ စိတ်ခုသွားပြီလား မသိဘူး၊ ဒီဝိနည်းလေး ချို့ယွင်းသွားတာ အပြစ်များ ကြီးမလား” ဟူ၍ အတိတ်က အဖြစ်အပျက်ကို ပြန်လည် တူးဆွကာ ရင်ထဲတွင် ပူလောင်လာတတ်ပါသည်။ ထို့အတူပင် “မနက်ဖြန် ကျောင်းကိစ္စ ဘယ်လို ရှင်းရမလဲ၊ ဒီတရားပွဲ ဘယ်လို ဟောရမလဲ” ဟု မရောက်သေးသော အနာဂတ်အတွက် ကြိုတွေးကာ ရင်ခုန်၊ စိုးရိမ်လာတတ်ပါသည်။

ဤအချိန်တွင် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် စောင့်ကြည့်နေသော ရဟန်းသည် ထိုအတွေးများ၏ “ဇာတ်လမ်း (Content)” နောက်သို့ ဆက်လက် မျောပါမသွားဘဲ၊ ထိုသို့ တွေးတောပူပန်နေသော “စိတ်အခြေအနေ (State of Mind)” ဆီသို့ ဉာဏ်ကို ချက်ချင်း ပြန်လှည့်လိုက်ရပါမည်။ “သြော်… အတိတ်က ကိစ္စကို ပြန်တွေးပြီး နောင်တရနေတဲ့ ကုက္ကုစ္စစိတ်လေး ဝင်လာပါလား၊ မနက်ဖြန်အတွက် ကြိုတွေးပြီး ပျံ့လွင့်နေတဲ့ ဥဒ္ဓစ္စစိတ်လေး ဖြစ်နေပါလား” ဟု မိမိစိတ်၏ လှုပ်ရှားမှုကို အရှိကို အရှိအတိုင်း ဉာဏ်ဖြင့် အမိအရ ဖမ်းယူလိုက်ရပါမည်။ ဇာတ်လမ်းကို ဖြတ်ပြီး စိတ်ကို ကြည့်လိုက်ခြင်းသည်ပင်လျှင် ဥဒ္ဓစ္စ-ကုက္ကုစ္စ၏ အမှောင်ထုထဲသို့ သတိတည်းဟူသော အလင်းရောင် ထိုးခွဲဝင်ရောက်သွားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

၂။ အကြောင်းအကျိုး သက်သက်ဖြစ်သော နာမ်ဓမ္မဖြစ်စဉ်ကို ဖောက်ထွင်းသိမြင်ခြင်း

မိမိသန္တာန်တွင် “နောင်တရစိတ် (ကုက္ကုစ္စ)” နှင့် “ပျံ့လွင့်ပူပန်စိတ် (ဥဒ္ဓစ္စ)” ပေါ်လာသည်ကို မြင်သောအခါ၊ ဤစိတ်ကြီးများသည် မိမိရင်ထဲတွင် မူလကတည်းက ခိုင်မာစွာ ရှိနေသော အရာများ မဟုတ်ကြောင်းကို ဉာဏ်ဖြင့် ဆက်လက် ထိုးထွင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရပါမည်။

ထိုပူပန်မှုများသည် တိကျလှသော “အကြောင်းတရားများ” ကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာရသည့် “အကျိုးတရား” သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။

အတိတ်က အမှားတစ်ခုခုကို မှတ်မိနေသော မှတ်ဉာဏ် (သညာ – အကြောင်းတရား) နှင့် “ငါ မှားသွားပြီ” ဟု အတ္တကို အခြေခံ၍ မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းမှု (အယောနိသော မနသိကာရ – အကြောင်းတရား) တို့ ဆုံစည်းသွားသောအခါ၊ ပူလောင်မှုဟူသော “ကုက္ကုစ္စ (ဒေါသမူစိတ်)” အကျိုးတရား ဖျတ်ကနဲ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ထို့အတူပင်၊ အနာဂတ် တာဝန်များကို တွေးတောမိခြင်း (ဝိတက် – အကြောင်းတရား) နှင့် ထိုတာဝန်များ မအောင်မြင်မည်ကို ကြောက်ရွံ့သော လောဘ သို့မဟုတ် ဒေါသ (အကြောင်းတရား) တို့ ဆုံစည်းသွားသောအခါ၊ ဂနာမငြိမ်ဖြစ်မှုဟူသော “ဥဒ္ဓစ္စ” အကျိုးတရား ဖျတ်ကနဲ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အကယ်၍ မိမိသည် ထိုအချိန်တွင် အခြားသော တရားအာရုံတစ်ခုခုအပေါ် အလွန်စူးစိုက်မှု (သမာဓိ) အားကောင်းနေလျှင် ဤပူပန်စိတ်များသည် ဖြစ်ပေါ်လာစရာ အကြောင်း လုံးဝ မရှိတော့ပါ။ ထို့ကြောင့် ဤ “ဥဒ္ဓစ္စ-ကုက္ကုစ္စ” ဆိုသည်မှာ မိမိကိုယ်ပိုင်အရာ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်၍ ပေါ်လာပြီး၊ အကြောင်းကင်းသည်နှင့် (သတိကပ်လိုက်သည်နှင့်) ချက်ချင်း ချုပ်ပျောက်သွားမည့် အလွန်လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေသည့် “နာမ်ဓမ္မ” အစဉ်တန်း သက်သက်သာ ဖြစ်သည်ဆိုသည်ကို တိကျစွာ မြင်တွေ့လာပါလိမ့်မည်။

၃။ ရဟန်းမဟုတ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်၊ ငါမဟုတ် ဟူသော အမှန်တရားကို တည်ဆောက်ခြင်း

ဤသို့ အကြောင်းအကျိုး သက်သက်ဖြစ်ပျက်နေသော နာမ်ဓမ္မများကို ဉာဏ်ဖြင့် စူးစူးစိုက်စိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာကြည့်လိုက်သောအခါ၊ ထိုတရားထိုင်ခုံပေါ်တွင် ပူပန်နေသော အချိန်အခိုက်အတန့်အတွင်း၌ “ငါ” သော်လည်းကောင်း၊ “ရဟန်း” သော်လည်းကောင်း လုံးဝ မရှိသည်ကို အလွန် ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ တွေ့ရှိလာရမည် ဖြစ်ပါသည်။

သာမန်အားဖြင့် “ငါ အမှားလုပ်မိလို့ အပြစ်ရှိနေပြီ၊ ငါတော့ စိတ်ပျံ့လွင့်နေပြီ” ဟု မိမိကိုယ်ကို ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါအဖြစ် အခိုင်အမာ စွဲလမ်းနေတတ်ပါသည်။ သို့သော် တကယ်တမ်း ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးခွဲကြည့်သောအခါ၊ “ပူပန်နေသောအရာ” မှာ “ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကုက္ကုစ္စ ဟူသော စေတသိက်နာမ်တရား” သက်သက်သာ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုစိတ်ထဲတွင် “ငါ” လုံးဝ မရှိပါ။ ရင်တုန်လာခြင်း၊ မျက်မှောင်ကြုတ်ခြင်း စသည့် ကိုယ်ကာယအမူအရာများမှာလည်း စိတ်ကြောင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော “စိတ္တဇရုပ်တရား” သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။

လူသားတို့ အစဉ်အဆက် သမုတ်ထားသော “အပြစ်ရှိသော ရဟန်း၊ ပူပန်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ငါ” ဆိုသည့် အမည်နာမ ပညတ်ချက်များအားလုံးကို ဉာဏ်ဖြင့် ဖယ်ခွာကြည့်လိုက်သည့်အခါ၊ တကယ်တမ်း အရှိတရား (ပရမတ်) မှာ “ငါမဟုတ်၊ သူမဟုတ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်သည့် နာမ်ဓမ္မလေးများနှင့် ရုပ်ဓမ္မလေးများက အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပြီး လျင်မြန်သော နှုန်းဖြင့် အစားထိုး ဖြစ်ပျက်နေသည့် ဖြစ်စဉ်ကြီး သက်သက် (Pure Process of Cause and Effect)” သာ ရှိနေသည်ကို မျက်ဝါးထင်ထင် မြင်တွေ့လာရမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ မြင်တွေ့လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် “ငါ အပြစ်ရှိတယ်” ဟူသော ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်သည့် လေးလံသော စိတ်ဆင်းရဲမှုများ ပြုတ်ကျသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

၄။ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း

ထိုသို့ သတ္တဝါမဟုတ်၊ ကိုယ်မဟုတ်၊ ရဟန်းမဟုတ်သော နာမ်ဓမ္မ ဖြစ်စဉ်ကြီးသည် မိမိသဘောအလျောက် အကြောင်းအကျိုး သက်သက် ဖြစ်ပျက်နေသည်ကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လာသောအခါ၊ “အနတ္တ” ရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ် အစစ်အမှန်ကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ သဘောပေါက်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

အကယ်၍ စိတ်သာ မိမိပိုင်ဆိုင်သော အရာ၊ မိမိ အစိုးရသော အရာ (အတ္တ) ဖြစ်မည်ဆိုပါက “ပြီးသွားတဲ့ ကိစ္စကို ဘယ်တော့မှ ပြန်မတွေးနဲ့၊ မရောက်သေးတဲ့ အနာဂတ်အတွက် ကြိုမပူနဲ့၊ ပစ္စုပ္ပန်မှာပဲ ငြိမ်ငြိမ်နေ” ဟု အမိန့်ပေး စေခိုင်းထား၍ ရမည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် လက်တွေ့တွင် စိတ်သည် မိမိစကားကို နားမထောင်ဘဲ၊ အကြောင်းတရား တိုက်ဆိုင်လာသည်နှင့် အလိုအလျောက် အတိတ်သို့ ပြန်ပြေးခြင်း၊ အနာဂတ်သို့ ခုန်တက်ခြင်းများကို လွတ်လပ်စွာ ပြုလုပ်ပါသည်။

ဤသည်မှာ စိတ်သည် အစိုးမရသော သဘော၊ ပိုင်ရှင်မရှိသော သဘော (အနတ္တသဘော) ဖြစ်ကြောင်းကို အထင်ရှားဆုံး သက်သေပြနေခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုပူပန်စိတ်ကို အတင်းအဓမ္မ သော့ခတ်ပိတ်လှောင်၍ မရသကဲ့သို့၊ ထိုပူပန်စိတ် ကိုယ်တိုင်သည်လည်း အမြဲတမ်း တည်ရှိမနေဘဲ ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးခွဲလိုက်သည်နှင့် ချက်ချင်း ပျောက်ကွယ်သွားပါသည်။ ဤဖြစ်စဉ် တစ်ခုလုံးတွင် မိမိက အစိုးရခြင်း၊ မိမိက အပိုင်ရထားခြင်း ဘာတစ်ခုမှ မရှိသည်ကို ဉာဏ်ဖြင့် ဖောက်ထွင်းသိမြင်လာပြီး၊ “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ” (ရုပ်နာမ် စိတ် စေတသိက် အပါအဝင် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် အနတ္တသာတည်း၊ ငါပိုင် ငါဆိုင် ငါအစိုးရသော တရား လုံးဝ မဟုတ်ပါတကား) ဟူသော အမြင်မှန် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) အစစ်အမှန်ကို ပူပန်မှုများ ကြားထဲတွင်ပင် မျက်မှောက်ပြုလာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

၅။ အနတ္တအပေါ် လွဲမှားသော အမြင် (အဆိုးမြင်ဝါဒ) ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း

ဤနေရာတွင် အထူးသတိပြုရန် လိုအပ်သော၊ အလွန်အရေးကြီးသော အချက်တစ်ချက်ကို အလေးအနက်ထား၍ ရှင်းလင်းလိုပါသည်။ “အနတ္တ” ဆိုသည်ကို “နောင်တရနေတာလည်း ငါမဟုတ်ဘူး၊ အပြစ်လုပ်ခဲ့တာလည်း ငါဆိုတဲ့ သတ္တဝါ မဟုတ်ဘူး၊ အစိုးမရတဲ့ သဘောတွေပဲလေဆိုပြီး၊ ဝိနည်းအမှား လုပ်မိတာကို ဒေသနာမကြားတော့ဘဲ (ဝန်မခံတော့ဘဲ) ပစ်ထားလိုက်မယ်၊ သို့မဟုတ် အနာဂတ်အတွက် ဘာမှ ကြိုတင် မပြင်ဆင်တော့ဘူး” ဟူသော တာဝန်မဲ့သည့် အဆိုးမြင်ဝါဒ (Nihilism / Fatalism / Irresponsibility) သို့ လုံးဝ (လုံးဝ) မရောက်သွားစေရန် အထူး လိုအပ်လှပါသည်။

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာကို အမှန်တကယ် သိမြင်သော အရိယာသူတော်စင်သည် မိမိ၏ လုပ်ရပ်များအပေါ် တာဝန်မဲ့သွားမည် လုံးဝ မဟုတ်ပါ။ အနတ္တကို သိခြင်းသည် အရှုံးပေးခြင်း၊ တာဝန်မဲ့ခြင်း မဟုတ်ပါ။ အမှားလုပ်မိလျှင် “ငါ အပြစ်ရှိတယ်” ဟူသော “အတ္တ” နှင့် “ကုက္ကုစ္စ” ဟူသော အကျိုးမရှိသည့် ပူလောင်မှုကိုသာ ဖယ်ရှားလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ကုက္ကုစ္စကို ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ၊ ထိုနေရာတွင် “တာဝန်သိမှု” နှင့် “ပညာ” တို့က ဝင်ရောက် နေရာယူလာပါသည်။ ဝိနည်းချို့ယွင်းမိပါက သီတင်းသုံးဖော်ထံတွင် ဒေသနာကြားခြင်း (အာပတ်ဖြေခြင်း) ကို ပညာဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး၊ “နောင် ဤအမှားမျိုး မဖြစ်စေရ” ဟု သတိဖြင့် ဆောက်တည်ကာ အတိတ်ကို ချလိုက်ရပါမည်။ ထို့အတူ အနာဂတ်အတွက် “ဥဒ္ဓစ္စ (ပူပန်မှု)” ဖြင့် မစဉ်းစားဘဲ၊ သတိပညာဖြင့် ကြိုတင် စီမံပြင်ဆင်ရပါမည်။ အနတ္တကို မြင်ခြင်းသည် လုပ်ရပ်ကို ပစ်ပယ်ခြင်း မဟုတ်၊ ပြဿနာ၏ နောက်ကွယ်မှ “ငါ” နှင့် “ပူပန်မှု” ကို ဖယ်ရှားပြီး “သတိ၊ ပညာ၊ တာဝန်သိမှု” ဖြင့် အစားထိုး ဖြေရှင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

၆။ အဓိပတိတရားလေးပါးဖြင့် အနတ္တလမ်းမှန်ကို လက်တွေ့ တည်ဆောက်ခြင်း

တရားထိုင်ချိန်နှင့် နေ့စဉ်ဘဝတွင် ဝင်ရောက်လာသော ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကုက္ကုစ္စကို အလွယ်တကူ အရှုံးမပေးဘဲ၊ မိမိ၏ ဉာဏ်ကို မလွတ်တမ်း ထိန်းကျောင်းကာ အောင်မြင်စွာ ကျော်လွှားနိုင်ရန်အတွက် “အဓိပတိတရားလေးပါး နှင့်ပြည့်စုံလျှင် မိမိလိုတာ ပြည့်သည်” ဟူသော မူဝါဒကို အစဉ်အမြဲ လက်ကိုင်ထားရမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဆန္ဒာဓိပတိ (ပြင်းပြသော ဆန္ဒ) ៖ ပူပန်စိတ် ဝင်လာသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် “ဤပြီးသွားသော အတိတ်နှင့် မရောက်သေးသော အနာဂတ်အတွေးများသည် ငါ၏ မဂ်ဖိုလ်ကို တားဆီးမည့် နီဝရဏတရားများ ဖြစ်သည်။ ဤစိတ်များနောက်သို့ ငါ လိုက်၍ ပူလောင်မနေတော့ပြီ။ ဤပျံ့လွင့်စိတ်ကိုပင် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ဖောက်ထွင်းသိမြင်အောင် လုပ်မည်” ဟူသော တိကျခိုင်မာသည့်၊ သံသရာမှ လွတ်မြောက်လိုသော ပြင်းပြသည့် ဆန္ဒကို ချက်ချင်း မွေးမြူရပါမည်။

ဝီရိယာဓိပတိ (မဆုတ်မနစ်သော ဝီရိယ) ៖ စိတ်က အတိတ်နှင့် အနာဂတ်ဆီသို့ ပြေးထွက်သွားတိုင်း၊ ချက်ချင်း သတိကပ်၍ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်ဆီသို့ ပြန်လည် ဆွဲခေါ်ရပါမည်။ စိတ်လွင့်တိုင်း ပြန်ဆွဲယူခြင်းကို အကြိမ်တစ်ရာ၊ တစ်ထောင်မက မညည်းမညူ ပြုလုပ်သော မဆုတ်မနစ်သည့် ဝီရိယကို အဓိပတိအဖြစ် တင်ထားရပါမည်။

စိတ္တာဓိပတိ (စူးစိုက်သော စိတ်) ៖ အာရုံသည် တွေးတောနေသော ဇာတ်လမ်း၊ အဖြစ်အပျက်များဆီသို့ လွင့်စင်မျောပါမသွားစေဘဲ၊ ထိုဇာတ်လမ်းကို တွေးနေသော “ပူပန်နေသည့် စိတ်အခြေအနေ” ကိုယ်တိုင်ပေါ်၌သာ အပြည့်အဝ စူးစိုက်လေ့လာရပါမည်။

ဝီမံသာဓိပတိ (ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဉာဏ်ပညာ) ៖ ပေါ်လာသမျှသော ပူပန်သည့် ဝိဉာဏ်၊ ပျံ့လွင့်သည့် စေတသိက်တို့သည် “ငါမဟုတ်၊ ရဟန်းမဟုတ်၊ အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်ပျက်နေသော နာမ်ဓမ္မသက်သက်သာတည်း၊ ခန္ဓာကိုယ်၏ တုန်လှုပ်မှုသည်လည်း ရုပ်ဓမ္မသက်သက်သာတည်း၊ အားလုံးသည် သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ သဘောတရားများသာတည်း” ဟု ပူပန်မှုနှင့် ရုန်းကန်နေရစဉ် အခိုက်အတန့်တိုင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ပိုင်းခြားသိမြင်သော ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းလေ့လာရပါမည်။

၇။ နိဂုံး

အချုပ်အားဖြင့် ပြန်လည် သုံးသပ်ရသော်၊ ရဟန်းတော်များအတွက် အတိတ်က အမှားများနှင့် အနာဂတ်အတွက် တွေးတောမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကုက္ကုစ္စစိတ် ဆိုသည်မှာ သမာဓိကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အန္တရာယ်ကြီး တစ်ခု ဖြစ်သကဲ့သို့၊ တစ်ဖက်မှ ကြည့်လျှင်လည်း မိမိ၏ သန္တာန်၌ ကိန်းအောင်းနေသော “ငါ” ဟူသော အတ္တဒိဋ္ဌိကို ခွာချရန်နှင့် စိတ်၏ လျင်မြန်လှသော သဘောကို မြင်တွေ့နိုင်ရန် အလွန်ကောင်းမွန်သော လက်တွေ့ စမ်းသပ်ခန်းကြီး တစ်ခုလည်း ဖြစ်နေပါသည်။

ပူပန်လာသောအခါ မိမိကိုယ်ကို အပြစ်တင်ခြင်း၊ ဇာတ်လမ်းထဲ မျောပါသွားခြင်း မပြုဘဲ၊ ထိုပူလောင်ပျံ့လွင့်နေသော “စိတ် (ဝိဉာဏ်နှင့် စေတသိက်)” ကို ဉာဏ်ဖြင့် ချက်ချင်း ဖမ်းယူစောင့်ကြည့်ရပါမည်။ ထိုသို့ စောင့်ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ထိုစိတ်များသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်နေခြင်းမဟုတ်ဘဲ အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် နာမ်ဓမ္မများသာ ဖြစ်ကြောင်းကို တွေ့မြင်လာပါမည်။ ထိုနာမ်ဓမ္မတစ်ခုချင်းစီကို ဆန်းစစ်လိုက်သောအခါ ငါမဟုတ်၊ အပြစ်ရှိသူမဟုတ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်ဘဲ ယာယီဖြစ်ပျက်နေသော သဘောတရားများသာ ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ သိမြင်လာပြီး “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ” ဟူသော အမှန်တရားကို ပူပန်မှုများ ကြားထဲတွင်ပင် လင်းကနဲ မျက်မှောက်ပြုလာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ယင်းသို့ အနတ္တကို မြင်သော်လည်း ဝိနည်းတာဝန်များကို ပစ်ပယ်သည့် အဆိုးမြင်ဝါဒ (Nihilism) သို့ မရောက်စေဘဲ၊ အဓိပတိတရားလေးပါးကို အပြည့်အဝ အသုံးချ၍ ဝီရိယနှင့် ပညာ ရှေ့ဆောင်ကာ နီဝရဏကို တိုက်ထုတ်ရင်း၊ အရိယာမဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဆီသို့ ရောက်ရှိရန် မှန်ကန်သော အကြောင်းတရားများကို ပညာရှိရှိ ဆက်လက် ဖန်တီးတည်ဆောက်သွားရမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤကဲ့သို့ ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကုက္ကုစ္စကိုပင် ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်သန်ရေးအတွက် လက်နက်ကောင်းအဖြစ် အသုံးချတတ်မည် ဆိုပါက၊ ကျနော်တို့ အထူး မျှော်မှန်းထားသည့် “တကယ့် လူ၊ ရဟန်း အရိယာ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေး” ဆိုသည့် မွန်မြတ်လှသော သာသနာ့ပန်းတိုင်ကြီးဆီသို့ လျင်မြန်စွာ မလွဲမသွေ ဆိုက်ရောက်နိုင်မည် ဖြစ်ပါကြောင်း အလေးအနက် တိုက်တွန်း ရေးသားအပ်ပါသည်။ နောင်တတရားကို ပညာဖြင့် ကုစားပြီး ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်တွင် နေနိုင်သော ရဟန်းသည်သာလျှင် သံသရာ၏ ပူလောင်မှုမှ အမှန်တကယ် လွတ်မြောက် ငြိမ်းအေးသူ ဖြစ်ပါသတည်း။