“အလုံးစုံသော ဓမ္မ (တရား) တို့သည် အနတ္တ ဖြစ်သည်” ဆိုတဲ့ စကားဟာ ဗုဒ္ဓအဆုံးအမရဲ့ အနှစ်သာရ အပြည့်ဝဆုံး စကားရပ်ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ကြည့်ရင်-သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ: အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ပြုပြင်ထားသော တရား (သင်္ခါရ) မှန်သမျှဟာ မမြဲဘူး (ပျက်စီးတယ်)။သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ: အဲဒီ သင်္ခါရတရား မှန်သမျှဟာ စက်ဆုပ်စရာ အသုံးမကျတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခ သက်သက်ပဲ လို့ ဟောပါတယ်။ဒီနှစ်ပါးမှာတင် “ငါ၊ သူ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ ဆိုတာ မရှိဘူး။ အသက်ဇီဝ မရှိဘူး။ ရုပ်နဲ့ နာမ် သင်္ခါရ တရားတွေ သက်သက်သာ” ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ် အပြည့်အဝ ပါဝင်ပြီးသားပါ။ဒါပေမယ့် တတိယ လက္ခဏာဖြစ်တဲ့ “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ” မှာကျတော့ ပြုပြင်ထားတဲ့ သင်္ခါရတရား (ရုပ်၊ နာမ်) တွေ သာမက၊ အဲဒီ သင်္ခါရတွေ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့အခါ ပေါ်လာမယ့် မပြုပြင်တဲ့ အသင်္ခတတရား (နိဗ္ဗာန်) သည်ပင်လျှင် “အနတ္တ” (ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ မဟုတ်၊ ဘယ်သူမှ ပိုင်ဆိုင် အစိုးရခြင်း မရှိ၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေခြင်း) သာ ဖြစ်တယ်လို့ အပြီးသတ် အနှစ်ချုပ် ပေးလိုက်တာပါ။နာမ်တရား (သို့မဟုတ်) အကောင်အထည်မရှိသော သဘောတရားများဒီနေရာမှာ အရာရာကို “တရား” လို့ သုံးနှုန်းမယ့်အစား နားလည်လွယ်အောင် “သဘောတရား” လို့ အရင် အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချင်ပါတယ်။ နာမ်တရားဆိုတာ စိတ် (ဝိညာဏက္ခန္ဓာ) နဲ့ စေတသိတ် (ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ဆိုပြီး ခန္ဓာ (၄) ပါး ရှိပါတယ်။ ဒါတွေဟာ “ငါ” လား၊ “သူ” လား ဆိုတာ ခွဲခြမ်းကြည့်ရအောင်-ဝေဒနာ (ခံစားမှု သဘော): ကောင်းတယ်၊ ဆိုးတယ်၊ အလယ်အလတ် ဆိုပြီး ခံစားလိုက်တာဟာ ဝေဒနာပါ။ သူဟာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပျက်သွားတဲ့ ‘သဘောတရား’ သက်သက်ပါ။ ခိုင်မြဲတဲ့ သဘော မရှိ၊ ပိုင်ဆိုင်တဲ့ သဘော မရှိလို့ ဘယ်လိုမှ “ငါ ခံစားတယ်” လို့ တပ်လို့ မရပါဘူး။သညာ (မှတ်သားမှု သဘော): အာရုံတွေကို မှတ်မိ၊ မှတ်သားနေတာပါ။ သူလည်း အမြဲ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာမို့ “ငါ မှတ်မိတယ်” လို့ စွဲယူစရာ မရှိပါဘူး။သင်္ခါရ (စေ့ဆော်မှု သဘော): တစ်ခုခုကို လိုချင်လို့၊ မရမနေ ဖြစ်လို့ တွန်းအားပေး စေ့ဆော်လိုက်တဲ့ သဘောပါ။ စေ့ဆော်ပြီး ပျက်သွားတာပါပဲ။ဝိညာဏ် (သိမှု သဘော): အာရုံကို သိလိုက်တဲ့ သဘောပါ။ သူ့ချည်း သက်သက် မဖြစ်နိုင်ဘဲ ယှဉ်တွဲနေတဲ့ စေတသိတ်တွေကို အကြောင်းပြုပြီး ဖြစ်ပေါ်၊ ပျက်စီးသွားတာ သက်သက်ပါ။ဒီနာမ်ခန္ဓာ လေးပါးစလုံးဟာ ဘယ်သူမှ ဖန်ဆင်းထားတာ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ အကျိုးဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ “သဘောတရား (အနတ္တ)” တွေ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ရုပ်တရား (သို့မဟုတ်) ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သော သဘောတရားရုပ်တရားကို “သဘောတရား မျှသာ” လို့ မြင်ဖို့ နည်းနည်းတော့ ခက်ခဲပါတယ်။ အကောင်အထည်ကြီး ရှိနေတော့ “ငါ့ကိုယ်၊ ငါ့ရုပ်” ဆိုပြီး အစွဲက အလွန် ကြီးမားပါတယ်။ဒါပေမယ့် ရုပ်ချည်းသက်သက် (ဥပမာ- လူသေအလောင်းကြီး) ကို မြင်ယောင် ကြည့်လိုက်ပါ။ သူ့မှာ ဖောက်ပြန် ပျက်စီးသွားတယ် ဆိုတဲ့ သဘောကလွဲပြီး ဘာမှ မရှိပါဘူး။ ကိုယ်လက် လှုပ်ရှားတယ် ဆိုတာတောင် အထဲက နာမ်တရား (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) က စေ့ဆော်ပေးလို့သာ ရုပ်က လိုက်လှုပ်ရတာပါ။ရုပ်ရဲ့ အသေးဆုံး အစိတ်အပိုင်းတွေကို ခွဲထုတ်ကြည့်ရင်လည်း ပထဝီ၊ တေဇော၊ အာပေါ၊ ဝါယော ဆိုတဲ့ ဓာတ်ကြီးလေးပါး သဘောတရားတွေ ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ ‘အစုအဝေး’ သက်သက်ပါပဲ။ ရုပ်ဆိုတာ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရား လေးပါးရဲ့ ပြုပြင်မှုကြောင့်သာ ဖြစ်တည်နေရတာပါ။ ဒါကြောင့် ရုပ်ဟာလည်း ခိုင်မြဲတဲ့ သဘောမရှိ၊ ပိုင်ဆိုင်သူ မရှိတဲ့ “အနတ္တ” အစစ်အမှန်ပါပဲ။အကြောင်းအကျိုး ယန္တရား နှင့် ကိလေသာများ၏ အနတ္တသဘောဒီ ရုပ်နဲ့ နာမ် ပေါင်းဆုံ ဆက်စပ်သွားတဲ့အခါ ခန္ဓာဖြစ်စဉ်ကြီး လည်ပတ်ပါတော့တယ်။မျက်စိ၊ နား စတဲ့ အပေါက် (ဒွါရ ၆ ပါး) နဲ့ အဆင်း၊ အသံ စတဲ့ (အာရုံ ၆ ပါး) ထိတွေ့လိုက်တယ် (ဖဿ)။ထိတွေ့တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) နဲ့ မှတ်သားမှု (သညာ) တွေ ယှဉ်တွဲ ပေါ်လာတယ်။အဲဒီနောက်မှာ လိုချင်မှု (တဏှာ)၊ ထောင်လွှားမှု (မာန) နဲ့ ငါ-သူ လို့ အထင်မှားမှု (ဒိဋ္ဌိ) စတဲ့ ကိလေသာတရားတွေ ဆက်တိုက် ဝင်လာပါတော့တယ်။မှတ်သားဖွယ် ဥပမာ – အဲဒီ ကိလေသာတွေဟာလည်း ပိုင်ဆိုင်တဲ့ သဘောမရှိ၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတဲ့ ‘အနတ္တ’ သက်သက်ပါပဲ။ တကယ်လို့များ ကိုယ်ပိုင်တယ်၊ ကိုယ် အစိုးရတယ် ဆိုရင်၊ “ငါ့စိတ်ထဲမှာ ကိလေသာတွေ မဖြစ်နဲ့တော့” လို့ အမိန့်ပေးလိုက်တာနဲ့ ချက်ချင်း ရဟန္တာ ဖြစ်သွားမှာပေါ့။ ကိုယ်ဆိုတာ လည်းမရှိ၊ ကိလေသာတွေကလည်း သူ့အကြောင်းနဲ့သူ ဖြစ်လာတဲ့ ‘အနတ္တ’ တွေ ဖြစ်နေလို့သာ ဒီလို အမိန့်ပေးလို့ မရတာပါ။ကိလေသာ ပေါ်လာရင် တွယ်တာစွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) ဖြစ်တယ်၊ ဥပါဒါန်ကြောင့် ပြုလုပ်မှု (ကံသင်္ခါရ) တွေ ဖြစ်ပြီး ရုပ်တရားကို လှုပ်ရှားစေပါတော့တယ်။ ဒီဖြစ်စဉ် တစ်လျှောက်လုံးမှာ “ငါလုပ်တယ်၊ သူလုပ်တယ်” ဆိုတာ လုံးဝ မရှိဘဲ “အကြောင်းကြောင့် အကျိုးဖြစ်နေတဲ့ သဘောတရား သက်သက်” (သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ / ဒုက္ခာ) သာ ဖြစ်ပါတယ်။လွတ်မြောက်ရာ မဂ္ဂင်လမ်း နှင့် အနတ္တဒီ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ ယန္တရားကြီးကနေ လွတ်မြောက်ရာ လမ်းကြောင်းကတော့ “မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး” ပါပဲ။တရားအားထုတ်တယ် ဆိုတာ-အမှန်ကို သိမြင်တယ် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ)အမှန် ကြံစည်တယ် (သမ္မာသင်္ကပ္ပ)ကြိုးစား အားထုတ်တယ် (သမ္မာဝါယာမ)မှန်ကန်စွာ သတိရတယ် (သမ္မာသတိ)မှန်ကန်စွာ တည်ကြည်တယ် (သမ္မာသမာဓိ)ဆိုတဲ့ “လောကီ မဂ္ဂင်ငါးပါး (ဝိပဿနာမဂ်)” ကို အဆက်မပြတ် ပွားများနေတာပါ။ဒီ မဂ္ဂင်တရားတွေ ဆိုတာကလည်း တရားနာခြင်း၊ မှန်ကန်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရားတွေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ “သဘောတရားများ” သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အရာရာဟာ “ငါ၊ သူ မဟုတ်၊ ပိုင်ဆိုင်မှုမရှိ၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတဲ့ တရားတွေ သက်သက်ပဲ” လို့ ဉာဏ်ရှင်းသွားတဲ့အခါ၊ ‘ဒိဋ္ဌိ’ နဲ့ ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ တွေ ပြုတ်ကျပြီး သောတာပတ္တိမဂ် ဉာဏ်ကို ရရှိပါလိမ့်မယ်။အဲဒီအခါမှာ မျက်မှောက်ပြုရမယ့် အေးငြိမ်းရာ “နိဗ္ဗာန်” ဟာ အသင်္ခတတရား (မပြုပြင်သော တရား) ဖြစ်ပေမယ့်၊ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ မဟုတ်၊ ပိုင်ဆိုင်သူ မရှိတဲ့အတွက် “အနတ္တ” သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်က “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ (အလုံးစုံသော တရားတို့သည် အနတ္တသာ ဖြစ်သည်)” လို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။