“သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ” (အလုံးစုံသော တရားတို့သည် အနတ္တဖြစ်သည်) ဟူသော ဒေသနာတော်သည် ဗုဒ္ဓသာသနာ၏ အလွန်လေးနက်ပြီး အနှစ်သာရ အပြည့်ဝဆုံးသော စကားရပ်ကြီး ဖြစ်ပါသည်။

၁။ သင်္ခါရ နှင့် ဓမ္မ၏ ကွာခြားချက်

လက္ခဏာရေး သုံးပါးကို လေ့လာရာတွင် ရှေ့နှစ်ပါးဖြစ်သော “သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ” (အလုံးစုံသော ပြုပြင်စီရင်ထားသည့် တရားတို့သည် မမြဲ) နှင့် “သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ” (အလုံးစုံသော ပြုပြင်စီရင်ထားသည့် တရားတို့သည် ဆင်းရဲဖြစ်သည်) တို့သည် အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသော သင်္ခါရတရား (ရုပ် နှင့် နာမ်) များကိုသာ ရည်ညွှန်းပါသည်။ ဤနှစ်ပါးတည်းနှင့်ပင် “ငါ၊ သူတစ်ပါး၊ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ၊ အသက်ဇီဝ မရှိ” ဆိုသည့် အဓိပ္ပာယ်များ ပြည့်စုံနေပြီ ဖြစ်ပါသည်။

သို့သော် “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ” ဟု ဆိုရာတွင်မူ ပြုပြင်စီရင်ထားသော သင်္ခါရတရား (ရုပ်၊ နာမ်) များသာမက၊ ထိုရုပ်နာမ်များ ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ ပေါ်ပေါက်လာမည့် ပြုပြင်စီရင်မှု ကင်းလွတ်သော အသင်္ခတတရား (နိဗ္ဗာန်) ကိုပါ ခြုံငုံပေါင်းစပ်ပြီး “အရာခပ်သိမ်းသည် ပိုင်ဆိုင်သည့် သဘောမရှိ၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေသော အနတ္တသာ ဖြစ်သည်” ဟု အနှစ်ချုပ် ဟောကြားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

၂။ နာမ်တရားတို့၏ အနတ္တသဘောကို လေ့လာခြင်း

“တရား (ဓမ္မ)” ဆိုသည်မှာ သတ္တဝါ မဟုတ်ဘဲ “သဘောတရား” မျှသာ ဖြစ်သည်ဟု ဦးစွာ နားလည်ထားရပါမည်။ နာမ်တရား (နာမ်ခန္ဓာ ၄ ပါး) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းစွာ လေ့လာနိုင်ပါသည်။

• ဝိဉာဏက္ခန္ဓာ: အာရုံကို သိတတ်သော သဘော (ဝိဉာဏ်)။

• ဝေဒနာက္ခန္ဓာ: အာရုံကို ခံစားတတ်သော သဘော (ဝေဒနာ)။

• သညာက္ခန္ဓာ: အာရုံကို မှတ်သားတတ်သော သဘော (သညာ)။

• သင်္ခါရက္ခန္ဓာ: ပြုလုပ်ရန် စေ့ဆော်တတ်သော သဘော (သင်္ခါရ)။

ဤခန္ဓာလေးပါးစလုံးသည် တရားများ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုဝေဒနာကို မိမိက ပိုင်ဆိုင်ပါသလားဟု စဉ်းစားကြည့်ပါ။

ကောင်းသော ခံစားမှု (သုခ) ဖြစ်စေ၊ ဆိုးသော ခံစားမှု (ဒုက္ခ) ဖြစ်စေ ၎င်းတို့သည် သူ့သဘောသူ ဆောင်ပြီး ပေါ်လာကာ ချက်ချင်း ပြန်ပျက်သွားကြပါသည်။ မည်သည့်အရာမျှ ခိုင်မြဲခြင်း မရှိ၊ ပိုင်ဆိုင်သူ မရှိသောကြောင့် “ငါ၊ သူတစ်ပါး” ဟု အမည်တပ်၍ လုံးဝ မရနိုင်ပါ။ ဝိဉာဏ်၊ သညာ၊ သင်္ခါရ တို့သည်လည်း ထိုနည်းတူစွာပင် မည်သူကမျှ ဖန်ဆင်းထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ အကြောင်းကြောင့် အကျိုးဖြစ်လာသော သဘောတရားသက်သက် (အနတ္တ) များသာ ဖြစ်ပါသည်။

၃။ ရုပ်တရား၏ အနတ္တသဘောကို လေ့လာခြင်း

ရုပ်တရားသည် အကောင်အထည် ရှိနေသောကြောင့် “ငါ၊ သူတစ်ပါး” ဟု အစွဲအလမ်း ဖြစ်ရန် အလွန် လွယ်ကူပါသည်။ သို့သော် ရုပ်ချည်းသက်သက်ကို ပိုင်းခြား လေ့လာကြည့်မည် ဆိုလျှင် ၎င်း၏ အနတ္တသဘောကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်နိုင်ပါသည်။

• ဥပမာ: အသက်ကင်းမဲ့နေသော အလောင်းကောင်ကြီး တစ်ခုကို ကြည့်လိုက်ပါ။ ထိုရုပ်ကြီးတွင် သိတတ်သော သဘော လုံးဝ မရှိတော့ဘဲ၊ တဖြည်းဖြည်း ဖောက်ပြန် ပျက်စီးသွားမည့် သဘောတရား သက်သက်သာ ကျန်ရှိပါတော့သည်။

ကျွန်ုပ်တို့ လှုပ်ရှား သွားလာနေနိုင်ခြင်းမှာလည်း နာမ်ခန္ဓာထဲမှ “သင်္ခါရ” ၏ စေ့ဆော်မှုကြောင့် ရုပ်က လိုက်လံ လှုပ်ရှားရခြင်း သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။ ရုပ်၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းကို ကြည့်လျှင်လည်း ပထဝီ၊ တေဇော၊ အာပေါ၊ ဝါယော ဟူသော ဓာတ်ကြီးလေးပါး အစုအဝေးသာ ဖြစ်ပြီး၊ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ် လှုပ်ရှားနေရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ရုပ်သည်လည်း ခိုင်မြဲခြင်း မရှိ၊ ပိုင်ဆိုင်သူ မရှိသော အနတ္တသာ ဖြစ်ပါသည်။

၄။ ခန္ဓာဖြစ်စဉ်နှင့် ကိလေသာတို့၏ အစိုးမရမှု

ရုပ်တရားနှင့် နာမ်တရားတို့ ပေါင်းစပ်သွားသောအခါ ဒွါရ ခြောက်ပါး (မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ်) နှင့် အာရုံ ခြောက်ပါးတို့ တိုက်ခိုက်မိပြီး ထိတွေ့မှု (ဖဿ) ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။ ထိုဖဿကြောင့် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ပေါ်လာပါသည်။

ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာတိုင်း လိုချင်မှု (တဏှာ)၊ ထောင်လွှားမှု (မာန) နှင့် ငါဟု အယူမှားမှု (ဒိဋ္ဌိ) အစရှိသော ကိလေသာများ အလိုလို ယှဉ်တွဲ ပါလာတတ်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် စဉ်းစားကြည့်ရန်မှာ-

• အကယ်၍ ထိုကိလေသာများကို မိမိကသာ အမှန်တကယ် ပိုင်ဆိုင်မည် ဆိုပါက၊ “ငါ့ဆီမှာ ကိလေသာတွေ မဖြစ်နဲ့တော့၊ ရဟန္တာပဲ ဖြစ်တော့မယ်” ဟု အလွယ်တကူ အမိန့်ပေး၍ ရရပါမည်။

• သို့သော် မိမိကိုယ်တိုင် ဆိုသည်မှာလည်း မရှိ၊ ကိလေသာ ဆိုသည်မှာလည်း သူတို့ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လျှင် ဖြစ်လာသော (သူ့သဘောသူ ဆောင်သည့်) အနတ္တ တရားများ ဖြစ်နေသောကြောင့် ထိုသို့ တားဆီး၍ မရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ထို တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ တို့မှတစ်ဆင့် ပြင်းထန်သော စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) များ ဖြစ်လာပြီး၊ ၎င်းမှတစ်ဆင့် ပြုလုပ်မှု ကံတရား (သင်္ခါရ) များ ဖြစ်ပေါ်လာကာ ရုပ်တရားကြီးကို ထပ်မံ လှုပ်ရှားစေပါတော့သည်။ ဤဖြစ်စဉ် တစ်ခုလုံးသည် ပြုလုပ်သူ (ပုဂ္ဂိုလ်) မပါဘဲ၊ အကြောင်းကြောင့် အကျိုးဖြစ်ပျက်နေသော ဒုက္ခ အစစ်အမှန်ကြီးသာ ဖြစ်ပါသည်။

၅။ လွတ်မြောက်ရာ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ် နှင့် နိဗ္ဗာန်

ဤဆင်းရဲခြင်း သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရန် တစ်ခုတည်းသော လမ်းစဉ်မှာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး ပင် ဖြစ်ပါသည်။ တရားရှုမှတ်ရာတွင် အဓိက အသုံးပြုရသော ရှေ့မဂ္ဂင်ငါးပါး (ဝိပဿနာမဂ်) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်။

• သမ္မာဝါယမ: မှန်ကန်စွာ ကြိုးစား အားထုတ်ခြင်း သဘော။

• သမ္မာသတိ: မှန်ကန်စွာ အောက်မေ့ သတိရခြင်း သဘော။

• သမ္မာသမာဓိ: မှန်ကန်စွာ တည်ကြည် စူးစိုက်ခြင်း သဘော။

• သမ္မာသင်္ကပ္ပ: မှန်ကန်စွာ ကြံစည် တွေးတောခြင်း သဘော။

• သမ္မာဒိဋ္ဌိ: အမှန်ကို ထိုးထွင်း သိမြင်ခြင်း သဘော။

ဤဝိပဿနာ မဂ္ဂင်တရားများသည်လည်း သူတော်ကောင်းတရား နာကြားရခြင်း၊ မှန်ကန်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ဟူသော အကြောင်းတရားများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာရသည့် “တရားများ” သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။ ထိုမဂ္ဂင်တရားများ ရင့်ကျက်လာပြီး ဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာ ပြုတ်ကျသွားသောအခါ ပထမမဂ်ဉာဏ် (သောတာပတ္တိမဂ်) သို့ ဆိုက်ရောက်ကာ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရပါတော့သည်။

ထိုမျက်မှောက်ပြုအပ်သော “နိဗ္ဗာန်” သည် ပြုပြင်စီရင်မှု ကင်းလွတ်သော အသင်္ခတတရား ဖြစ်သော်လည်း၊ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကမျှ ပိုင်ဆိုင် ခြယ်လှယ်ခွင့် မရှိသော၊ အတ္တကင်းစင်သော သဘောတရား ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ – အလုံးစုံသော သင်္ခတ နှင့် အသင်္ခတ တရားအားလုံးတို့သည် ပိုင်ဆိုင်သည့် သဘောမရှိ၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေသည့် အနတ္တချည်းသာ ဖြစ်သည်” ဟု အတိအကျ ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။