မိတ်ဆွေ… ဝိပဿနာအားထုတ်တဲ့ နေရာမှာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုတွေကို ရှုမှတ်ရာကနေ၊ စိတ်ကိုရှုမှတ်တဲ့ စိတ္တာနုပဿနာကို ကူးပြောင်းလာတဲ့အခါ ယောဂီတော်တော်များများဟာ အလွန်သိမ်မွေ့တဲ့ ထောင်ချောက်တစ်ခုထဲကို ကျသွားတတ်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ အရှုခံ အာရုံတွေကိုတော့ ဖြစ်ပျက်မြင်ပါရဲ့၊ ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို လိုက်ရှုနေတဲ့၊ သိနေတဲ့ ရှုဉာဏ်ကိုကျတော့ “ငါ ရှုနေတယ်၊ ငါ သိနေတယ်” ဆိုပြီး “ရှုမှတ်နေတဲ့ ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲကြီးနဲ့ ပိတ်မိသွားတတ်တာပါပဲ။ဒီစာမျက်နှာရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ဟာ စိတ်သက်သာရာရစေမယ့် အားပေးစကားတွေ ပြောဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ “အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်ဖို့” ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာ တစ်ခုတည်းကိုသာ ဆွေးနွေးမှာပါ။ ဒါကြောင့် ဒီဆောင်းပါးမှာ “ရှုနေတဲ့ ငါ” ဆိုတာ တကယ်မရှိဘဲ၊ စိတ်တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကလွဲပြီး ဘာမှမရှိဘူး ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို လုံးဝ ထိုးထွင်းသိမြင်သွားစေမယ့် စိတ္တာနုပဿနာ ရှုမှတ်ပုံ အဆင့်ဆင့်ကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်း တင်ပြသွားပါမယ်။၁။ အရှုခံစိတ် (၁၃) မျိုး၏ ဖြစ်မှု ပျက်မှုကို စောင့်ကြည့်ခြင်းစိတ္တာနုပဿနာကို လက်တွေ့ အားထုတ်တဲ့အခါ၊ မိမိသန္တာန်မှာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာသမျှသော စိတ်တွေကို “အရှုခံ အာရုံ” အနေနဲ့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မရှိဘဲ စောင့်ကြည့်ရပါမယ်။ နေ့စဉ်ဘဝမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ တရားထိုင်ခုံပေါ်မှာပဲ ဖြစ်ဖြစ် အဓိက သတိထား စောင့်ကြည့်ရမယ့် စိတ် (၁၃) မျိုး ရှိပါတယ်။၁။ လောဘစိတ်: လိုချင်တဲ့၊ တပ်မက်တဲ့၊ တွယ်တာတဲ့ စိတ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၂။ ဒေါသစိတ်: မကျေနပ်တဲ့၊ ဒေါသထွက်တဲ့၊ တွန်းကန်ချင်တဲ့ စိတ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၃။ မောဟစိတ်: (ဝိပဿနာရှုတဲ့ နေရာမှာ အလွန် သတိထားရမယ့် စိတ်ပါ။ ဒီနေရာမှာ မောဟဆိုတာ “ငါ တရားအားထုတ်နေတယ်” လို့ ထင်တဲ့စိတ်၊ “ငါပဲ သောတာပန် ဖြစ်မှာ” လို့ ထင်တဲ့စိတ်၊ “ငါဆိုတာ ခိုင်မြဲတယ်” လို့ မှားယွင်းစွာ တွေးထင်နေတဲ့ စိတ်တွေကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဒါတွေပေါ်လာရင်လည်း ပေါ်လာမှန်း သိလိုက်ပါ)။၄။ အလောဘစိတ်: မလိုချင်တဲ့၊ စွန့်လွှတ်ချင်တဲ့ သဘောလေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၅။ အဒေါသစိတ်: ဒေါသမရှိတဲ့၊ မေတ္တာ သဘောလေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၆။ မြင်စိတ်: မျက်စိနဲ့ အဆင်း တိုက်မိလို့ မြင်သိတဲ့ ဝိဉာဏ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၇။ ကြားစိတ်: နားနဲ့ အသံ တိုက်မိလို့ ကြားသိတဲ့ ဝိဉာဏ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၈။ နံစိတ်: နှာခေါင်းနဲ့ အနံ့ တိုက်မိလို့ နံသိတဲ့ ဝိဉာဏ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၉။ အရသာသိစိတ်: လျှာနဲ့ အရသာ တိုက်မိလို့ သိလိုက်တဲ့ ဝိဉာဏ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၁၀။ အထိအတွေ့ခံစားစိတ်: ကိုယ်ခန္ဓာနဲ့ တွေ့ထိစရာ တိုက်မိလို့ ထိမှန်း သိလိုက်တဲ့ ဝိဉာဏ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၁၁။ ကြံတွေးစိတ်: အတိတ်၊ အနာဂတ်တွေကို လိုက်လွင့်ပြီး တွေးတောကြံစည်နေတဲ့ စိတ်လေး ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၁၂။ ဝင်လေရှုသွင်းချင်စိတ်: လေမရှုသွင်းခင်မှာ လေကို ဆွဲသွင်းချင်တဲ့ (လိုလားတဲ့) စိတ်လေး အရင်ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။၁၃။ ထွက်လေရှုထုတ်ချင်စိတ်: လေမထုတ်ခင်မှာ လေကို တွန်းထုတ်ချင်တဲ့ စိတ်လေး အရင်ပေါ်လာတာကို သိခြင်း။ယောဂီဟာ အပေါ်က စိတ် (၁၃) မျိုးထဲက ဘယ်စိတ်ပဲ ပေါ်လာပေါ်လာ၊ “ငါ့စိတ်” လို့ မယူဆဘဲ သူ့အကြောင်းနဲ့သူ ပေါ်လာတဲ့ ဧည့်သည်တွေလို သဘောထားပြီး၊ အဲဒီစိတ်တွေရဲ့ “ဖြစ်လာမှု” နဲ့ ချက်ချင်း “ပျက်သွားမှု” (ဖြစ်မှု ပျက်မှု) ကို သတိထားပြီး မလွတ်တမ်း စောင့်ကြည့်နေရပါမယ်။၂။ ဖြစ်ပြီးပျက်သွားသည်ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချ (နှလုံးသွင်း) ခြင်းအထက်ပါ စိတ် (၁၃) မျိုးကို စောင့်ကြည့်နေရင်းကနေ၊ အဲဒီစိတ်တွေဟာ တစ်ခဏလေး ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပြန်ပျောက်သွားတယ် ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လာပါလိမ့်မယ်။ မြင်စိတ်လေး ပေါ်လာပြီး ပျက်သွားတယ်။ ပြီးတာနဲ့ ကြားစိတ်လေး ပေါ်လာပြီး ပြန်ပျက်သွားတယ်။ တွေးစိတ်လေး ပေါ်လာပြီး ပြန်ပျက်သွားတယ်။အဲဒီလို ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို မြင်ပြီဆိုရင်၊ ယောဂီဟာ မိမိရဲ့ ဉာဏ်ထဲမှာ ပြတ်ပြတ်သားသား ဆုံးဖြတ်ချက်ချရပါမယ်။ “ဪ… ဒီစိတ်တွေဟာ တကယ် ခိုင်မြဲတဲ့ အရာတွေ မဟုတ်ပါလား။ ခုလေးတင် ဖြစ်လာပြီး၊ ခုလေးတင် ပျက်သွားပါလား” ဆိုပြီး “ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတယ်” လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချ (နှလုံးသွင်း) ပါ။ဒီလို နှလုံးသွင်းတယ် ဆိုတာ စာရွတ်သလို ပါးစပ်ကနေ ရွတ်နေဖို့ ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အရှိတရားကို မျက်ဝါးထင်ထင် တွေ့လိုက်ရတဲ့အတွက်၊ ဉာဏ်ထဲမှာ အလိုလို လက်ခံသွားတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်မျိုးကို ဆိုလိုတာပါ။ လောဘစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်၊ သတိထားကြည့်လိုက်တဲ့အခါ အဲဒီလောဘ ပြုတ်ကျသွားတယ်။ အဲဒီအခါမှာ “ဒီလောဘဟာ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပဲ” လို့ ဉာဏ်နဲ့ ဆင်ခြင် နှလုံးသွင်းလိုက်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။၃။ ရှုဉာဏ် (သိစိတ်) ကိုယ်တိုင် ပြန်လည်ချုပ်ငြိမ်းသွားပုံကို စောင့်ကြည့်ခြင်းဒီအဆင့်ရောက်ပြီဆိုရင် ယောဂီဟာ အလွန် သိမ်မွေ့တဲ့ အရှိတရားတစ်ခုကို ဆက်လက် ဓာတ်ခွဲရပါတော့မယ်။ လူတော်တော်များများဟာ အရှုခံစိတ်တွေ (ဒေါသ၊ လောဘ၊ တွေးစိတ် စသည်) ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို မြင်တဲ့အခါ၊ “ငါကတော့ အေးဆေး ထိုင်ကြည့်နေနိုင်ပြီ၊ ရှုနေတဲ့ ငါ ကတော့ အခိုင်အမာ ရှိနေသေးတယ်” လို့ အမှတ်မှား တတ်ကြပါတယ်။တကယ့် အရှိတရားမှာ “ရှုနေတဲ့ ငါ”၊ “တရားထိုင်နေတဲ့ ငါ” ဆိုတာ လုံးဝ (လုံးဝ) မရှိပါဘူး။ ခင်ဗျား အခု ရှုမှတ်နေတာတွေ အားလုံးဟာလည်း “စိတ်” တွေချည်းပါပဲ။ ဒါကို ပြတ်ပြတ်သားသား မြင်ဖို့ လိုပါတယ်။အရှုခံစိတ် (၁၃) မျိုး ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို ကြည့်ပြီးတဲ့နောက်၊ နောက်တစ်ဆင့် အနေနဲ့ အဲဒီလို လိုက်ကြည့်နေတဲ့ မိမိရဲ့ “သိစိတ်” (ဝိဉာဏ်) တွေပေါ်ကို ဉာဏ်လှည့်လိုက်ပါ။အရှုခံအာရုံကို တွေ့အောင် လိုက်ပြီး သတိထားတဲ့ စိတ် ကိုယ်တိုင်ဟာလည်း အမြဲတမ်း မတည်မြဲပါဘူး။ သတိထားလိုက်၊ ပျက်သွားလိုက်ပါပဲ။အရှုခံစိတ်တွေ ဖြစ်ပြီးပျက်သွားတာကို တွေ့လို့ “ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတယ်” လို့ ဉာဏ်နဲ့ ဆင်ခြင်တဲ့ စိတ် ဟာလည်း ဆင်ခြင်ပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ပျက်သွားတာပါပဲ။”ဒါတွေဟာ မမြဲပါလား” လို့ ပိုင်းဖြတ်လိုက်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့ စိတ် (ရှုဉာဏ်) ဟာလည်း ပိုင်းဖြတ်ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အစားထိုး ဖြစ်ပျက်သွားတာပါပဲ။အရှုခံရတဲ့ လောဘ၊ ဒေါသ စိတ်တွေပဲ သေတတ်၊ ပျက်တတ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ လိုက်ပြီး ရှုမှတ်နေတဲ့၊ သတိထားနေတဲ့၊ ဆင်ခြင်နေတဲ့ ရှုဉာဏ် (သိစိတ် ဝိဉာဏ်) တွေ ကိုယ်တိုင်ကလည်း ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ပျက်နေတာပါပဲ။ “ရှုတဲ့ စိတ်” လည်း ပျက်တယ်၊ “သိတဲ့ စိတ်” လည်း ပျက်ပါတယ်။ ဘယ်အရာမှ ခိုင်မြဲစွာ ရပ်တည်နေတာ မရှိပါဘူး။၄။ စိတ်များ ဖြစ်ပြီးပျက်နေခြင်း သက်သက်သာ ရှိသည်ဒီလို ရှုမှတ်နေတဲ့ သတိထားတဲ့စိတ်၊ ဆင်ခြင်တဲ့စိတ်၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့ ရှုဉာဏ်တွေ ကိုယ်တိုင်ကလည်း ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပဲ ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ၊ ယောဂီရဲ့ သန္တာန်မှာ အလွန် ကြီးမားတဲ့ ဉာဏ်အလင်း ပွင့်လာပါလိမ့်မယ်။အရှုခံ အာရုံတွေကလည်း ဖြစ်ပြီး ပျက်တယ်။ အဲဒါကို လိုက်သိနေတဲ့၊ ရှုနေတဲ့ သိစိတ် (ဝိဉာဏ်) တွေကလည်း ဖြစ်ပြီး ပျက်တယ်။ ဒါဆိုရင် “ငါ” ဆိုတာ ဘယ်နားမှာ ကျန်ခဲ့သလဲ။ ဘယ်နားမှာမှ မရှိတော့ပါဘူး။”ငါ တရားအားထုတ်နေတယ်”၊ “ငါ သိနေတယ်”၊ “ငါ မြဲတယ်” ဆိုတဲ့ မောဟစိတ်တွေ၊ အစွဲအလမ်းတွေဟာ ခန္ဓာရဲ့ ဖြစ်ပျက် အရှိတရားကို ဉာဏ်နဲ့ တည့်တည့် စောင့်ကြည့်လိုက်တဲ့ အချိန်မှာ ရေခဲတုံး နေပြသလို အရည်ပျော် ကျသွားပါတော့တယ်။ဒါကြောင့်မို့လို့… လောကကြီးမှာ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ ငါ၊ သူတစ်ပါး ဆိုတာ တကယ်မရှိပါဘူး။ စိတ်တွေဟာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ဖြစ်လာပြီး၊ ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ပျက်နေခြင်းသာ ရှိပါတယ်။ စိတ်တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကလွဲပြီး ဘာမှ မရှိဘူး ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို အကြွင်းမဲ့ နားလည် သဘောပေါက်သွားပါလိမ့်မယ်။နိဂုံးချုပ်ကျွန်တော်တို့ မျှဝေနေတာတွေဟာ ယုံကြည်မှုသက်သက်အတွက် မဟုတ်ပါဘူး၊ ကိုယ်တိုင် ကြည့်ပြီး ဉာဏ်နဲ့ နားလည် သဘောပေါက်ဖို့ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။”အရာရာဟာ ငါ မဟုတ်ဘူး၊ စိတ်တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာ သက်သက်ပဲ” လို့ သိလိုက်ရလို့၊ “ဒါဆို ငါ မဟုတ်ရင် ဘာမှ ဆက်လုပ်စရာ မလိုတော့ဘူးပေါ့” လို့ အရှုံးပေး လက်လျှော့လိုက်ဖို့ လုံးဝ မဟုတ်ပါဘူး။ လွတ်မြောက်ရေး ပန်းတိုင်ဆီကို မောင်းနှင်ဖို့အတွက် “အဓိပတိတရား လေးပါး” (ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသာ) ဆိုတဲ့ စွမ်းအင်တွေ ခင်ဗျားမှာ ရှိပါတယ်။အဲဒီ အဓိပတိတရားလေးပါးကို အပြည့်အဝ တပ်ဆင်ပြီး၊ အရှုခံစိတ် (၁၃) မျိုးရဲ့ ဖြစ်ပျက်ကို သာမက၊ ရှုမှတ်နေတဲ့ သိစိတ် (ဝိဉာဏ်) ကိုယ်တိုင်ရဲ့ ဖြစ်ပျက်ကိုပါ အရှိကို အရှိအတိုင်း မလွတ်တမ်း စောင့်ကြည့်ပါ။ စိတ်တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကလွဲပြီး ဘာမှ မရှိဘူးဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု မြင်တွေ့ရတဲ့အခါ၊ မိမိကိုယ်ကိုယ် “ငါ” လို့ စွဲထားတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲကြီး အမြစ်ပြတ် ပြုတ်ကျသွားပြီး သောတာပန် အဖြစ်ကို ဧကန်မလွဲ ရောက်ရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်။လွတ်မြောက်မှုဆိုတာ ကိုးကွယ်ဆုတောင်းနေရုံနဲ့ ရတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်တိုင် မြင်မှသာ ရတာမျိုးပါ။ နားလည်ချင်ရင် ကိုယ်တိုင် ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။အမှန်တရားသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။