မိတ်ဆွေ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ အပေါင်းတို့…

ဒီနေ့ နေ့လည်ခင်းမှာ တရားအားထုတ်နေတဲ့ သူတော်ကောင်းတွေကြားထဲမှာ အမြဲတမ်းလိုလို ကြုံတွေ့နေရတဲ့၊ မေးလေ့ရှိတဲ့ မေးခွန်းတစ်ခုကို ဉာဏ်နဲ့ တည့်တည့် ခွဲစိတ်ကြည့်ကြရအောင်။

“ရိပ်သာမှာ ဆယ်ရက်စခန်း ဝင်တယ်။ ထိုင်ရတာ အရမ်းကောင်းတယ်။ စိတ်တွေ ငြိမ်းချမ်းနေတယ်။ တရားတွေ့ပြီ၊ တရားရပြီလို့တောင် ထင်မိတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရိပ်သာကနေ အိမ်လည်း ပြန်ရောက်ရော၊ အထုပ်ချ၊ ရေချိုး၊ ထမင်းစားပြီးတာနဲ့ ဟိုမှာ ရခဲ့တဲ့ ငြိမ်းအေးမှုတွေ ဘယ်ရောက်သွားမှန်း မသိတော့ဘူး။ ကလေးက ငို၊ မိန်းမက ဆူ၊ ယောက်ျားက ဂျစ်တိုက်၊ လုပ်ငန်းခွင်က ပြဿနာတွေနဲ့ တိုက်မိတဲ့အခါ ဒေါသတွေ၊ လောဘတွေ အရင်တိုင်း ပြန်ထွက်လာတယ်။ ငါ့တရားတွေတော့ ပျောက်ကုန်ပါပြီကွာ လို့ ခံစားရတယ်။”

ဘာဖြစ်လို့ အဲဒီလို ဖြစ်ရတာလဲ။ ရိပ်သာမှာ ရခဲ့တာတွေက တကယ့်တရား အစစ်တွေ မဟုတ်လို့လား။ အိမ်မှာနေရင် တရားအားထုတ်လို့ မရတော့ဘူးလား။

ဒီကိစ္စကို “အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်ဖို့” ဆိုတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုထောင့်ကနေ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ကြည့်ရအောင်။

၁။ သမာဓိ ကို ဝိပဿနာဉာဏ်ဟု ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်ခြင်း

ပထမဆုံး နားလည်ရမယ့် အချက်က ရိပ်သာဆိုတာ အာရုံတွေကို တမင်တကာ ကန့်သတ်ချုပ်ချယ်ပေးထားတဲ့ “စမ်းသပ်ခန်း (Controlled Environment)” တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ရိပ်သာမှာ မျက်စိနဲ့ ကြည့်စရာ စွဲလမ်းစရာ အာရုံ သိပ်မရှိဘူး။ နားနဲ့ ကြားစရာ ဆူညံသံတွေ၊ သီချင်းသံတွေ၊ အတင်းအဖျင်းတွေ မရှိဘူး။ စကားပြောခွင့်ကိုလည်း ပိတ်ထားတယ်။ ဖုန်းသုံးခွင့် မရှိဘူး။

အဲဒီလို မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဆိုတဲ့ ဒွါရ (၆) ပါးကို အာရုံတွေနဲ့ မတိုက်မိအောင် ပိတ်ထားလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ဟာ သဘာဝအရ ငြိမ်ကျသွားပါတယ်။ ပွက်လောရိုက်နေတဲ့ ရေကို ငြိမ်ငြိမ်လေး ထားလိုက်တဲ့အခါ အနည်ထိုင်သွားသလိုပါပဲ။ အဲဒီလို ငြိမ်ကျသွားတာကို “သမာဓိ (Samatha)” လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ပြဿနာက အဲဒီ သမာဓိကြောင့် ရလာတဲ့ ငြိမ်းအေးမှု၊ ပေါ့ပါးမှု၊ တည်ငြိမ်မှုတွေကို တရားအားထုတ်သူ အများစုက “ဝိပဿနာဉာဏ်” လို့ ထင်မှတ်မှားသွားကြတာပါပဲ။ စိတ်လေး ငြိမ်နေတာကိုပဲ သောတာပန် ဖြစ်ပြီ၊ အရိယာ ဖြစ်တော့မယ်လို့တောင် အထင်ရောက်သွားတတ်ကြတယ်။ တကယ်တော့ ခန္ဓာမှာ ရုပ်နဲ့ နာမ်ကို ကွဲကွဲပြားပြား သိတဲ့ဉာဏ်၊ အရာအားလုံးဟာ “ငါ” မဟုတ်ဘူးဆိုတဲ့ အနတ္တကို မြင်တဲ့ဉာဏ် လုံးဝ မကိန်းသေးပါဘူး။ ခဲနဲ့ ဖိထားတဲ့ မြက်လိုပဲ၊ ကိလေသာတွေကို သမာဓိနဲ့ ခဏ ဖိထားတာ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ သိစိတ် ဆိုတာ ဝိညာဉ်မဟုတ် ဝိဉာဏ် ဖြစ်တယ်

ရိပ်သာမှာ ထိုင်နေတုန်း စိတ်လေး ငြိမ်းချမ်းနေတယ်။ အဲဒီ ငြိမ်းချမ်းမှုကို သိနေတဲ့ သိစိတ်ကလေး ရှိပါတယ်။ အဲဒီ သိစိတ်ကို လူတော်တော်များများက သေရင် နောက်ဘဝကို ကူးသွားမယ့်၊ ခိုင်မြဲတဲ့ “ဝိညာဉ်” လို့ ထင်နေကြတယ်။ သေချာ မှတ်ထားပါ။ သိစိတ် ဆိုတာ ဝိညာဉ်မဟုတ် ဝိဉာဏ် ဖြစ်တယ်။ ဝိဉာဏ်ဆိုတာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာပြီး၊ အကြောင်းကင်းရင် ချက်ချင်း ပျက်ကျသွားတဲ့ နာမ်တရား သက်သက်ပါ။ ခိုင်မြဲတဲ့ အကောင်အထည်၊ လိပ်ပြာ၊ ဝိညာဉ် လုံးဝ မဟုတ်ပါဘူး။ ရိပ်သာမှာ ငြိမ်းချမ်းတဲ့ အာရုံနဲ့ တိုက်မိလို့ ငြိမ်းချမ်းမှုကို သိတဲ့ ဝိဉာဏ်လေး ပေါ်လာတယ်။ အဲဒါကို ပညတ်အမြင်နဲ့ “ငါ ငြိမ်းချမ်းနေတယ်၊ ငါ တရားရနေတယ်” လို့ အတ္တဒိဋ္ဌိ (ငါ ဆိုတဲ့ အစွဲ) သွားကပ်လိုက်တာပါပဲ။ အစွဲ မပြုတ်သေးဘဲ ငြိမ်နေရုံ သက်သက်မို့လို့ အိမ်ပြန်ရောက်တာနဲ့ တရားတွေ ပျောက်တယ်လို့ ထင်ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ အိမ်ဆိုတာ တကယ့် စစ်မြေပြင်၊ တကယ့် ဓာတ်ခွဲခန်း

အိမ်ကို ပြန်ရောက်ပြီ ဆိုပါစို့။ အိမ်ဆိုတာ အာရုံ ၆ ပါးစလုံး ပွင့်နေတဲ့ နေရာပါ။ ကလေးက ငိုမယ်၊ အိမ်ထောင်ဖက်က ဂျစ်တိုက်မယ်၊ စီးပွားရေး ပြဿနာတွေ ဝင်လာမယ်။ ဒါတွေ အားလုံးဟာ ဒွါရ ၆ ပါးကို လာတိုက်တဲ့ “အာရုံ” တွေပါပဲ။

အဲဒီလို တိုက်လာတဲ့အခါ ရိပ်သာမှာ ဖိထားတဲ့၊ ပုန်းနေတဲ့ ကိလေသာတွေက အာရုံနဲ့ တိုက်မိပြီး ချက်ချင်း ပြန်ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ “ငါ့တရားတွေ ပျောက်သွားပြီ” လို့ မထင်ပါနဲ့။ မူလကတည်းက တရားအစစ် (ဝိပဿနာဉာဏ်) မရခဲ့လို့သာ၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲက ခိုင်မြဲနေဆဲ ဖြစ်လို့သာ ဒေါသတွေ၊ လောဘတွေ အလွယ်တကူ ပြန်ထွက်လာတာပါ။

အိမ်ဆိုတာ ဝိပဿနာအားထုတ်ဖို့ အဟန့်အတား မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ရဲ့ ဉာဏ်ရည်ကို အမှန်တကယ် စစ်ဆေးမယ့် တကယ့် ဓာတ်ခွဲခန်းကြီးပါ။ အာရုံတွေကို ရှောင်ပြေးနေခြင်းဟာ အဖြေမဟုတ်ပါဘူး။ အာရုံတွေနဲ့ တိုက်မိတဲ့ အချိန်တိုင်းမှာ “ငါ” မပါဘဲ ရုပ်နဲ့ နာမ် အလုပ်လုပ်နေတာလို့ တည့်တည့်ကြည့်နိုင်ဖို့ကသာ တကယ့် အဖြေပါ။

၄။ ဒေါသထွက်ရင် ဒေါသကို ပြန်ရှုပါ (စိတ္တာနုပဿနာ)

ရိပ်သာက ပြန်လာလို့ အိမ်မှာ ဒေါသထွက်စရာ ကြုံလာရင် ဘယ်လို လုပ်မလဲ။ “ငါ ရိပ်သာက ပြန်လာတာ၊ ဒေါသ မထွက်သင့်ဘူး” ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အတင်း ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်မနေပါနဲ့။ ဒေါသထွက်ရင် ထွက်မှန်း သိလိုက်ပါ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ ဒေါသကို “ငါ ဒေါသထွက်တယ်” လို့ မယူဆပါနဲ့။

“ဪ… အလိုမကျစရာ အသံ (ရုပ်တရား) နဲ့ နား (ရုပ်တရား) တိုက်မိတယ်။ မနှစ်မြို့တဲ့ ဝေဒနာ ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီကနေတဆင့် ဒေါသစိတ် ဆိုတဲ့ နာမ်တရားလေး ပေါ်လာပါလား” လို့ ဉာဏ်နဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး ကြည့်လိုက်ပါ။ အဲဒါ စိတ္တာနုပဿနာ ပါပဲ။

ဒေါသစိတ်ကို ဒေါသစိတ်မှန်း သိတဲ့ ဝိဉာဏ် (သိစိတ်) ကလေးနဲ့ ဧည့်သည်တစ်ယောက်ကို ကြည့်သလို ခပ်ခွာခွာလေးကနေ စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။ “ငါ” လို့ မထည့်ဘဲ နာမ်တရား သက်သက်ပဲလို့ မြင်လိုက်တာနဲ့၊ အဲဒီ ဒေါသဟာ အရှိန်သေပြီး ချက်ချင်း ပျက်ကျသွားပါလိမ့်မယ်။ ဒေါသ ပျောက်သွားတာကို မြင်ရင် “ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်တတ်တဲ့ အနိစ္စသဘော” ကို ကိုယ်တိုင် လက်တွေ့ မြင်သွားတာပါပဲ။ ဒါဟာ ရိပ်သာမှာ မျက်စိမှိတ်ပြီး ငြိမ်နေတာထက် အဆပေါင်းများစွာ တန်ဖိုးရှိတဲ့ “ဝိပဿနာဉာဏ်” အစစ် ဖြစ်ပါတယ်။

၅။ အဓိပတိတရားလေးပါးဖြင့် ရှေ့ဆက်ခြင်း

ဒီနေရာမှာ တချို့က ပြောတတ်ကြပါတယ်။ “အိမ်မှာနေရင်း တရားမှတ်ဖို့ ဆိုတာ အတော်လေး ခက်ပါတယ်။ ပါရမီ ရင့်သန်မှ၊ ကံ ဉာဏ် ဝီရိယ ပြည့်စုံမှ ရမှာပါ” လို့ ဆင်ခြေပေးတတ်ကြတယ်။ အဲဒီလို မတွေးပါနဲ့။ ကံ ဉာဏ် ဝီရိယ ပြည့်စုံမှ ဆိုတဲ့ စကားထက်၊ ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသာ ဆိုတဲ့ အဓိပတိတရားလေးပါး နဲ့ပြည့်စုံရင် မိမိလိုတာ အမှန်တကယ် ပြည့်ဝပါတယ်။

ဆန္ဒ (Chanda): သံသရာ ဆင်းရဲကနေ တကယ် လွတ်မြောက်ချင်တဲ့၊ အမှန်တရားကို တကယ် သိချင်တဲ့ ပြင်းပြတဲ့ ဆန္ဒ ရှိရပါမယ်။

စိတ္တ (Citta): အိမ်မှာ နေနေ၊ ရုံးမှာ နေနေ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို ရုပ်နာမ် ဖြစ်ပျက်ပေါ်မှာ အမြဲတမ်း ညွတ်ထားရပါမယ်။

ဝီရိယ (Viriya): လဲကျသွားတိုင်း ပြန်ထပြီး၊ သတိလွတ်သွားတိုင်း ပြန်ကပ်နိုင်တဲ့ မလျှော့သော လုံ့လ ရှိရပါမယ်။

ဝီမံသာ (Vimamsa): “ငါ” ဆိုတဲ့ ပညတ်ကို ခွာပြီး ပရမတ် အဖြစ် ဉာဏ်နဲ့ စူးစမ်းဆင်ခြင်နိုင်စွမ်း ရှိရပါမယ်။

ဒီ အဓိပတိတရားလေးပါးကို လက်ကိုင်ထားရင် ရိပ်သာမှာမှ မဟုတ်ဘူး၊ ဈေးဝယ်နေရင်း၊ ကားမောင်းနေရင်း၊ ထမင်းစားနေရင်းလည်း တရား (ရုပ်နာမ်သဘာဝ) ကို မြင်နိုင်ပါတယ်။

၆။ “ငါ” မရှိလျှင် ပျောက်စရာ တရားလည်း မရှိ

အနှစ်ချုပ်ရရင်… ရိပ်သာက ပြန်လာလို့ တရားပျောက်သွားတယ် ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ ပျောက်သွားတာက သမာဓိကြောင့် ရခဲ့တဲ့ ယာယီ ငြိမ်းအေးမှုလေး သက်သက်ပါ။ တကယ့် တရားအစစ်ဖြစ်တဲ့ ဝိပဿနာဉာဏ် (ရုပ်နာမ်ကို ခွဲသိခြင်း၊ ဖြစ်ပျက်ကို မြင်ခြင်း၊ အနတ္တကို သဘောပေါက်ခြင်း) သာ ခန္ဓာမှာ ကိန်းသွားပြီ ဆိုရင် ဘယ်တော့မှ ပြန်မပျောက်တော့ပါဘူး။

ဘာလို့လဲဆိုတော့ အဲဒီ ဝိပဿနာဉာဏ်က “ငါ” မရှိဘူး ဆိုတာကို အပြတ်အသတ် ရှင်းပြလိုက်လို့ပါပဲ။ “ငါ” မှ မရှိတော့တာ၊ “ငါ့တရား” ဆိုတာလည်း မရှိတော့ဘူးလေ။ ပိုင်ရှင်မရှိတဲ့ တရားဟာ ဘယ်တော့မှ ပျောက်ဆုံးသွားစရာ အကြောင်း မရှိတော့ပါဘူး။ အရာအားလုံးဟာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ဖြစ်လာပြီး၊ အကြောင်းကင်းရင် ပျက်သွားတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ် ဓမ္မတွေ သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့ အမြင်မှန် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) သာ အခိုင်အမာ ကျန်ရစ်ခဲ့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

နိဂုံး

ကျနော်တို့ရဲ့ ရည်မှန်းချက်ဟာ အပေါ်ယံ သမာဓိလေးရပြီး ကျေနပ်နေဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ လူ၊ ရဟန်း အရိယာတွေ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေး ဖြစ်ပါတယ်။ သောတာပန်ဖြစ်ဖို့ ဆိုတာ ခန္ဓာမှာ ခိုင်မြဲတဲ့ “ငါ” မရှိဘူးဆိုတဲ့ အစွဲကို ဖြုတ်ချနိုင်ခြင်းပါပဲ။

ဒါကြောင့် ရိပ်သာက ပြန်လာတဲ့အခါ အာရုံတွေနဲ့ တိုက်မိလို့ ဒေါသဖြစ်တိုင်း၊ လောဘဖြစ်တိုင်း စိတ်ဓာတ်မကျပါနဲ့။ အဲဒါတွေကို ဉာဏ်နဲ့ ရှုဖို့ အကောင်းဆုံး ကုန်ကြမ်းတွေ၊ အကောင်းဆုံး အခွင့်အရေးတွေလို့ သဘောထားပါ။ အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ ပညတ်ကို ခွာပြီး ပရမတ်ကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။

အမှန်တရားသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။

ထက်အောင်