ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ ဓမ္မအနှစ်သာရကို အကျဉ်းချုံးပြီး ဖော်ပြရလျှင် “ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ (အကြောင်းတရားကြောင့်သာလျှင် အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာရသည်)” ဆိုသည့် ဒေသနာတော်ပင် ဖြစ်ပါသည်။ လောကကြီး တစ်ခုလုံးနှင့် လောက၏အလွန်တရားများကို ဉာဏ်ဖြင့် ခြုံငုံကြည့်လိုက်လျှင် အားလုံးဟာ “တရား (ဓမ္မ)” တွေချည်း သက်သက်သာ ဖြစ်နေသည်ကို တွေ့ရပါမည်။

လောကဆိုသည်မှာ အမြဲတမ်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီးနေတတ်သည့်၊ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် ချုပ်ငြိမ်းသွားတတ်သည့် သဘောရှိသောကြောင့် “လောက (ပျက်စီးတတ်သော သဘော)” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤလောကကြီးထဲတွင် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေရသနည်းဟု မေးလျှင်၊ လောက၌ ရှိသမျှ အရာခပ်သိမ်းသည် အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသော အကျိုးတရား (သင်္ခါရတရား) များ ဖြစ်နေသောကြောင့်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

သင်္ခါရတရား (သို့မဟုတ်) ရုပ်နှင့် နာမ်

စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ် ဆိုသည်တို့သည် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်၍ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ အကြောင်းကုန်လျှင် ပျက်စီးသွားတတ်သော “သင်္ခါရတရား” များသာ ဖြစ်ကြပါသည်။ ဤရုပ်နာမ် သင်္ခါရတရား အစုအဝေးကြီးကိုပင် “လောက” ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ရုပ်သည်လည်း တရားသက်သက်သာ ဖြစ်သလို၊ နာမ်သည်လည်း တရားသက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။

ရုပ်တရား၏ ဖြစ်ကြောင်းများ: ရုပ်တရား ဆိုသည်မှာ ဉာဏ်ဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်လျှင် အမျိုးအစားပေါင်းများစွာ ရှိပါသည်။ (ဥပမာ- မျက်စိဖြင့် မြင်အပ်သောရုပ်၊ မမြင်အပ်သောရုပ်၊ ကိုယ်ဖြင့် ထိပါး၍ရသောရုပ်၊ ထိပါး၍ မရသောရုပ် စသဖြင့် ရှိကြပါသည်။) မည်သို့ပင် ကွဲပြားစေကာမူ ရုပ်မှန်သမျှသည် သင်္ခါရတရားများသာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤရုပ်တရားကို အဆက်မပြတ် ပြုပြင်ဖန်တီးပေးနေသည့် အကြောင်းတရား လေးပါး ရှိပါသည်။ ၎င်းတို့မှာ “ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ” တို့ပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤအကြောင်းလေးပါးကြောင့်သာ ရုပ်တရားဆိုသည့် အကျိုးတရားကြီး ဖြစ်ပေါ် ရပ်တည်နေရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

နာမ်တရား၏ ဖြစ်ကြောင်းများ: ထို့အတူပင် အကောင်အထည် မရှိဘဲ သိတတ် ခံစားတတ်သည့် နာမ်တရားသည်လည်း သင်္ခါရတရား သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။ နာမ်တရား ဖြစ်ပေါ်လာရန်အတွက် အဓိက အကြောင်းတရားမှာ “အာရုံ” နှင့် “ဒွါရ” တို့ ထိခိုက်ဆုံတွေ့မှု (ဖဿ) ပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဥပမာ- မျက်စိ (ဒွါရ) နှင့် အဆင်း (အာရုံ) တို့ တိုက်မိဆုံတွေ့သောအခါ မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်) ဆိုသည့် နာမ်တရား ဖြစ်ပေါ်လာရပါသည်။ ထို့ကြောင့် ရုပ်တရားရော၊ နာမ်တရားပါ နှစ်ပါးစလုံးသည် အကြောင်းတရားကြောင့်သာ ဖြစ်လာရသည့် သင်္ခါရတရားများ ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားလှပါသည်။

လောက နှင့် သတ္တဝါဟူသော ပညတ်ချက်

လောကကြီး တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံကြည့်လိုက်လျှင် ပကတိ အရှိတရား အနေဖြင့် “သင်္ခါရတရား” မှလွဲ၍ အခြား ဘာမျှ မရှိပါဘူး။ ကျနော်တို့ နေ့စဉ် တွေ့မြင်နေရသည့် ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် အစရှိသည့် အရာအားလုံးသည်လည်း “ဥတု” ဟူသော အကြောင်းတရား တစ်ခုတည်းက စီရင်ပြုပြင်ပေးလိုက်သော ရုပ်တရားများသာ ဖြစ်ပါသည်။

သစ်ပင်၊ တောင်ကုန်းများကဲ့သို့ သက်မဲ့အရာများသည် ရုပ်တရားများ ဖြစ်သလို၊ လူ၊ နတ်၊ တိရစ္ဆာန် စသည့် သတ္တဝါများ၏ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ရုပ်တရားများပင် ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် ရုပ်ချင်း တူသော်ငြားလည်း ကွာခြားသွားသည့် အချက်တစ်ခု ရှိပါသည်။ အသက်ရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ရုပ်ခန္ဓာသည် “ဥတု” တစ်ခုတည်း၏ ပြုပြင်မှုသာမက၊ “ကံ”၊ “စိတ်”၊ နှင့် “အာဟာရ” တို့၏ ပြုပြင်မှုကိုပါ ခံရသောကြောင့် ကွဲပြားသွားရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ (ထို့ကြောင့် ရုပ်တရားချည်းသာ သက်သက်ရှိသော အသညသတ် ဗြဟ္မာဘုံနှင့်လည်း သဘောသဘာဝ ကွာခြားသွားရပါသည်။)

ဤနေရာတွင် အဓိက သတိပြုရမည့် အချက်မှာ လောကဆိုသည်မှာ သင်္ခါရတရား အစုအဝေး သက်သက်သာ ဖြစ်သည်ဆိုသည့် အချက်ပါ။ သင်္ခါရတရားများသာ ဖြစ်သည့်အတွက် “သတ္တဝါ၊ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ” ဆိုသည်မှာ တကယ်တမ်း အစစ်အမှန် ရှိနေသည့် အရာများ မဟုတ်ဘဲ၊ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး နားလည်စေရန် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုဆက်သွယ်ဖို့ သုံးနှုန်းထားသည့် စကားရပ် (ပညတ်ချက်) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။

သင်္ခါရဒုက္ခ နှင့် သံသရာ လည်ပတ်ခြင်း

လောက၌ ရှိသမျှသော သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပျက်စီးသွားတတ်သော သဘော (အနိစ္စ) ရှိကြပါသည်။ သို့သော် ထိုသို့ ပျက်စီးသွားရုံဖြင့် ပြီးဆုံးမသွားပါ။ ပျက်သွားသော သင်္ခါရတရားဟောင်းသည် နောက်ထပ် သင်္ခါရတရားအသစ် ထပ်မံဖြစ်ပေါ်လာရန် အကြောင်းတရား အနေဖြင့် အားပေး ထောက်ပံ့သွားပြန်ပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် သင်္ခါရတရားတစ်ခု ပျက်သွားလိုက်၊ နောက်ထပ် သင်္ခါရတရားသစ်တစ်ခု အစားထိုး ဝင်ရောက်လာလိုက်နှင့် အဆက်မပြတ် သံကြိုးဆက်တတန်းတည်း လည်ပတ်နေမှုကြီးကိုပင် “သံသရာ” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤသို့ အချိန်မလပ်၊ အနားမရဘဲ တစ်စုံပြီးတစ်စုံ တဖျပ်ဖျပ် ပျက်စီးကာ အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေရသည့် မရပ်မနား လည်ပတ်နေမှုကြီးကို “သင်္ခါရဒုက္ခ” ဟု ခေါ်ပါသည်။

မောဟ၏ ဖုံးလွှမ်းမှု နှင့် အပါယ်ဘေး (ဝိနိပါတိကဘေး)

သာမန် ပုထုဇဉ်တို့သည် ဤသင်္ခါရဒုက္ခကြီးကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ မမြင်နိုင်ကြပါဘူး။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သူတို့ ခံစားနေရသည့် ဒုက္ခအစစ်အမှန်ကြီးကို “မောဟ” အမှောင်က လုံခြုံစွာ ဖုံးကွယ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။ “မောဟ” ဆိုသည်မှာ အရှိကို အရှိအတိုင်း မသိသော တွေဝေမိုက်မဲမှုပါ။ ဤတွေဝေမိုက်မဲမှုကြောင့်ပင် “ငါ၊ သူတပါး၊ ယောကျ်ား၊ မိန်းမ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ ဆိုတာ တကယ် ရှိတယ်” ဟူသော အယူမှား (ဒိဋ္ဌိ) ဝင်ရောက်လာပါတော့သည်။ မွေးကတည်းက သင်ကြားလာခဲ့ရသည့် လောကအမြင်များ အရလည်း ဤသို့ပင် အမှားကို အမှန်ထင်ကာ အခိုင်အမာ မှတ်သားထားခဲ့ကြပါသည်။

တကယ်တော့ ဤအရာများသည် “မောဟ” က အမှန်တရားကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး၊ “ဒိဋ္ဌိ” က ငါ၊ သူတပါး ဟူ၍ ဆိုင်းဘုတ် လိုက်တပ်ထားခြင်း သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။

လောကတွင် သင်္ခါရတရားများမှလွဲ၍ အခြား ဘာမျှ မရှိပါဘူး။ သို့သော် တကယ်မရှိဘဲ လိုအပ်ချက်အရ ခေါ်ဝေါ်အသုံးပြုနေရသည့် (ပညတ်ချက်) များကိုသာ အဟုတ်ထင်နေကြသော သတ္တဝါတို့သည်، အဆက်မပြတ် နှိပ်စက်နေသည့် သင်္ခါရဒုက္ခကို မသိကြတော့ပါ။ ဒုက္ခမှန်း မသိသည့်အခါ “ငါ” လို့ စွဲယူလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် “ငါ့ဟာ၊ ငါ့ဥစ္စာ၊ ငါ့သားမယား၊ ငါ့ပစ္စည်း” စသဖြင့် ဆက်တိုက် စွဲလမ်းလာကာ အလွန် အားကြီးလှသည့် လောဘ (တဏှာ) ကို ဖြစ်ပေါ်လာစေပါသည်။

ဥပမာအားဖြင့် – ကိုယ်ပိုင်ငွေဖြင့် ကားတစ်စီး ဝယ်လိုက်သည် ဆိုပါစို့။ “ငါ့ကား” ဟု အခိုင်အမာ မှတ်ယူထားသည့်အတွက်၊ ထိုကားလေး အနည်းငယ် ပွန်းပဲ့သွားသည်နှင့်၊ ထိုထိခိုက်မှုသည် ကား (ရုပ်တရား) ပေါ်တွင်သာ ဖြစ်သော်လည်း၊ “ငါ့ကားကို ထိရမလား” ဟူသော ငါစွဲကြောင့် မိမိ၏ ရင်ထဲတွင် အလွန်ပြင်းထန်သော “ဒေါသ” မီးများ တဟုန်းဟုန်း တောက်လောင်လာပါတော့သည်။

ဤကဲ့သို့ မိမိပိုင်ဆိုင်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသောအရာကို အထိပါးခံရသည့်အခါတိုင်း ဒေါသများ အတားအဆီးမရှိ ထွက်ပေါ်လာကြပါသည်။ ဤ “ငါ” ဟူသော အစွဲအပေါ် အခြေခံ၍ ပေါ်ထွက်လာသည့် “လောဘ” နှင့် “ဒေါသ” တို့သည် သေလွန်သည့်အခါ အပါယ်လေးဘုံသို့ ဇောက်ထိုးမိုးမျှော် ကျဆင်းစေနိုင်လောက်အောင် အလွန် အားကြီးလှပါသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် သာမန် ပုထုဇဉ်များ၏ ဘဝသည် အချိန်မရွေး အပါယ်ဘုံသို့ ပရမ်းပတာ ကျရောက်သွားနိုင်သည့် “ဝိနိပါတိက ဘေး” အမြဲတမ်း ကျရောက်နေရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

လောကအလွန် တရား (သို့မဟုတ်) နိဗ္ဗာန်

ဤသင်္ခါရဒုက္ခ ယန္တရားကြီးကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် မြင်တွေ့လာမှသာလျှင်၊ အရာရာဟာ မမြဲပါလား (အနိစ္စ)၊ အမြဲတမ်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီးနေတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခကြီး ပါလား (ဒုက္ခ)၊ ငါ့အလိုကျ ဘာတစ်ခုမှ စီမံလို့ မရဘဲ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေပါလား (အနတ္တ) ဆိုသည့် အမှန်တရား သဘောတရားများကို ထိုးထွင်း သိမြင်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

ထိုသို့ လက္ခဏာရေး သုံးပါးကို အမှန်အတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်လာသောအခါ၊ လောက၏ အလွန်ဖြစ်သော “နိဗ္ဗာန်” ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

လောကအလွန် “နိဗ္ဗာန်” တွင်ကား အကြောင်းတရား တစ်ခုခုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသည့် အရာ မဟုတ်ပါ။ နဂိုကတည်းက ပကတိ တည်ရှိနေသည့်၊ မည်သည့် အကြောင်းတရားကမှ ဖန်တီးပြုပြင်ထားခြင်း မရှိသည့်အတွက်၊ ဘယ်သောအခါမျှ ပျက်စီးသွားခြင်း မရှိသည့် အေးငြိမ်းရာ တရားစစ် တရားမှန် ဖြစ်ပါသည်။

အကြောင်းတရား ပြုပြင်မှု ကင်းစင်သောကြောင့် “ဝိသင်္ခါရ” တရားဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။

ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း မရှိဘဲ အမြဲတမ်း ခိုင်မြဲနေသောကြောင့် “အသင်္ခတ” တရားဟုလည်း ခေါ်ဆိုပါသည်။

ဤသည်ကို ခြုံငုံကြည့်လိုက်လျှင် ပရမတ် ဓမ္မတရား လေးပါးလုံး၏ သဘောသဘာဝများ အကုန်အစင် ပါဝင်သွားပြီ ဖြစ်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ်

အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ဆိုရလျှင် စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန် ဟူသော ဓမ္မတရား အားလုံးတို့သည် ဘယ်သူ၊ ဘယ်ဝါ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ မဟုတ်သည့် “အနတ္တ” သဘောတရားများသာ ဖြစ်ကြပါသည်။ “ကိုယ် (ငါ)” ဆိုသည့် အရာသည် အတိတ်ကလည်း ဘယ်တုန်းကမှ မရှိခဲ့သလို၊ ပစ္စုပ္ပန်မှာလည်း မရှိ၊ အနာဂတ်တွင်လည်း ဘယ်တော့မှ ရှိလာမည် မဟုတ်ပါ။

လူ၊ ရဟန်း အရိယာ သူတော်စင်များ တတ်နိုင်သမျှ များများ ပေါ်ထွန်းလာစေရေးအတွက် ရည်ရွယ်လျက်၊ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ အဓိပတိတရားလေးပါး (ပြင်းပြသော ဆန္ဒ၊ ထက်သန်သော စိတ်၊ မဆုတ်မနစ်သော ဝီရိယ၊ ထိုးထွင်းသိသော ပညာ) နှင့်သာ ပြည့်စုံအောင် ကြိုးစားအားထုတ်သွားမည် ဆိုလျှင်၊ သင်္ခါရလောကမှ လွတ်မြောက်၍ မိမိ လိုလားတောင့်တအပ်သော အသင်္ခတ နိဗ္ဗာန်သို့ ဧကန်မလွဲ ရောက်ရှိ မျက်မှောက်ပြုနိုင်မည် ဖြစ်ပါကြောင်း တိုက်တွန်းရင်း ဤစာကို ဤနေရာတွင်ပင် အဆုံးသတ်လိုက်ရပါသည်။ ကျေးဇူးတင်ပါသည် ခင်ဗျာ။