“အတ္တမရှိ (ကိုယ်ပိုင်လိပ်ပြာ၊ အသက်ဇီဝ၊ ငါ ဆိုတာမရှိ)” ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို သေချာနားလည်ဖို့ဆိုရင် အရင်ဆုံး “အတ္တ” ဆိုတာ ဘာလဲဆိုတာကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိထားဖို့ လိုပါတယ်။

အတ္တဆိုတာ အလွယ်ဆုံးပြောရရင် “ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ” ဆိုတဲ့ အထင်အမြင်ပါပဲ။ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ၊ ခွေး၊ ကြောင် စသဖြင့် သီးခြားရပ်တည်နေတဲ့ “အကောင်အထည်၊ သတ္တဝါ” တွေ တကယ်ရှိတယ်လို့ လက်ခံထားတာဟာ အတ္တအယူပါပဲ။ မြတ်စွာဘုရား မပွင့်ထွန်းခင် အချိန်အထိ လောကသားအားလုံးဟာ ဒီအမြင်နဲ့ပဲ ရှင်သန်ခဲ့ကြတာပါ။ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပွင့်လာမှသာ “သတ္တဝါဆိုတာ တကယ်မရှိဘူး၊ အရာရာဟာ သူ့သဘောသူဆောင်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်တွေသက်သက် (အနတ္တ) သာ ဖြစ်တယ်” ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို သိခွင့်ရခဲ့ကြတာပါ။

ဒီ “ငါ၊ သူ၊ သတ္တဝါ” ဆိုတဲ့ အစွဲကြီး (အတ္တဒိဋ္ဌိ) ပြုတ်သွားရင် ကျန်တဲ့ အယူမှားတွေ အားလုံးလည်း အလိုလို ကွာကျသွားပါလိမ့်မယ်။

သတ္တဝါ မဟုတ်ရင် ဘာတွေလဲ?

လူတွေက လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်တယ်၊ စိတ်ခံစားချက်ကို ဖော်ပြနိုင်တယ် ဆိုရင်ပဲ ဒါကို “အသက်ရှိတယ်၊ သတ္တဝါပဲ” လို့ မွေးကတည်းက သင်ယူမှတ်သားလာခဲ့ကြတာပါ။ တကယ်တမ်း ဉာဏ်နဲ့ခွဲခြမ်းကြည့်လိုက်ရင် မျက်မှောက်မှာ တကယ်ရှိနေတာက “ရုပ်တရား” နဲ့ “နာမ်တရား (စိတ်)” နှစ်ခုတည်းပါ။

သိတတ်တဲ့ နာမ်တရားက စေ့ဆော်ခိုင်းစေလိုက်လို့ ရုပ်တရားကြီးက လိုက်ပါလှုပ်ရှားနေတာကိုပဲ အသက်ရှိတယ် (ဇီဝ) လို့ ထင်မှတ်မှားနေကြတာပါ။ အရှိတရား အစစ်အမှန်ကတော့ သတ္တဝါလည်း မဟုတ်၊ အသက်လိပ်ပြာလည်း မရှိဘဲ၊ အမြဲတမ်း ဖြစ်ပြီးပျက်နေတဲ့ “ခန္ဓာငါးပါး (ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိဉာဏ်)” ယန္တရားကြီး သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

အချိန်ကာလ နှင့် အကြိုက်များအပေါ် လှည့်စားခြင်း

ဥပမာ – “အတိတ်က ငါ ဘာတွေလုပ်ခဲ့တယ်” လို့ တွေးမိတယ်ဆိုပါစို့။ တကယ်တော့ အတိတ်မှာကတည်းက “ငါ” ဆိုတာ လုံးဝမရှိခဲ့ပါဘူး။ အတိတ်မှာ ဖြစ်ခဲ့တာက လိုချင်တပ်မက်မှုကြောင့် ပြုလုပ်လိုက်တဲ့ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ ဆိုတဲ့ စေ့ဆော်မှု (သင်္ခါရ) တွေ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့တာ သက်သက်ပါ။ အဲဒီဖြစ်စဉ်ကို မှတ်သားမှု (သညာ) က မှတ်ထားလိုက်ပါတယ်။ အခု လက်ရှိအချိန်မှာ အဲဒီ မှတ်သားမှုလေး ပြန်ပေါ်လာတဲ့အခါ၊ “ဒါ ငါလုပ်ခဲ့တာပဲ” လို့ အတ္တက ဝင်ရောက်ပြီး အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားစွာ ဖွင့်ဆိုလိုက်တာပါ။

နောက်ဥပမာတစ်ခုကတော့ မနေ့က ဟင်းတစ်ခွက်ကိုစားပြီး ကြိုက်သွားတယ်။ ဒီနေ့လည်း အဲဒီဟင်းကို ထပ်စားချင်တယ်ဆိုပါစို့။ “ဒီဟင်းကို ငါကြိုက်တယ်” လို့ ထင်တတ်ကြပါတယ်။ တကယ်တော့ မနေ့က ကြိုက်တဲ့စိတ်က မနေ့ကတည်းက ချုပ်ငြိမ်းသွားပါပြီ။ ဒီနေ့ ထပ်ဖြစ်တဲ့ ကြိုက်စိတ်က အကြောင်းတိုက်ဆိုင်မှုနဲ့ မှတ်သားမှု (သညာ) ကြောင့် အသစ်ထပ်ဖြစ်လာတဲ့ စိတ်အသစ်လေး သက်သက်ပါ။

ပိုင်စိုးပိုင်နင်း မရှိခြင်း (သူ့သဘောသူ ဆောင်ခြင်း)

တကယ်လို့များ “ငါ” ဆိုတာ အမှန်တကယ်ရှိပြီး ကိုယ့်စိတ်ကြိုက် စီမံလို့ရတယ်ဆိုရင်၊ “ငါ့ခန္ဓာကိုယ်ကြီး မအိုပါနဲ့၊ မနာပါနဲ့၊ ရုပ်နာမ်တွေ ဆက်မဖြစ်ပါနဲ့တော့” လို့ အမိန့်ပေး ရပ်တန့်ကြည့်ပါ။ လုံးဝ ရပ်လို့မရတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ တကယ်လို့ “ငါ” သာ စီမံခွင့်ရှိရင် အားလုံး အခုချက်ချင်း နိဗ္ဗာန်ကို သွားမယ်ဆိုပြီး သွားလို့ရရမှာပေါ့။

တကယ်တော့ ရုပ်တရားဟာ (ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ) ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရားတွေအတိုင်း ဖြစ်ပျက်နေပြီး၊ နာမ်တရားဟာလည်း မျက်စိ၊ နား စတဲ့ အာရုံခံအင်္ဂါတွေနဲ့ အပြင်အာရုံတွေ ထိတွေ့မှုအပေါ် မူတည်ပြီး သူ့သဘောသူဆောင်ကာ ဖြစ်ပျက်နေတာပါ။ “ငါ” ဆိုတာ အစကတည်းက မရှိခဲ့တဲ့အတွက် “ငါ့အလိုကျ” ဆိုတာလည်း မရှိပါဘူး။ အရာရာဟာ သူ့သဘောသူဆောင်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်တွေသာဖြစ်တယ်လို့ သဘောပေါက်ရင် “အတ္တ” ဆိုတဲ့ အစွဲကြီး ပြုတ်ကျသွားပါပြီ။ ဖြစ်ပျက်ကို သေချာမြင်မှသာ ဒီအစွဲက တကယ်ကွာကျမှာပါ။

အတ္တပြုတ်လျှင် ကွာကျသွားမည့် အခြားသော အယူမှား (၃) မျိုး

ခိုင်မြဲသည်ဟု ယူဆခြင်း (သဿတဒိဋ္ဌိ): “ငါ၊ သူ၊ သတ္တဝါ” ဆိုတာ မသေမချင်း ခိုင်မြဲနေပြီး ဘဝတစ်ခုကနေ နောက်တစ်ခုကို ကူးပြောင်းသွားတယ်လို့ ယူဆတာပါ။ လက်ရှိ မျက်မှောက်အချိန်မှာကိုပဲ ရုပ်နာမ်တွေဟာ တစ်စက္ကန့်လေးတောင် မရပ်ဘဲ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပြီးပျက်နေတာကို မြင်လိုက်ရင်၊ ဘဝကူးသွားမယ့် ခိုင်မြဲတဲ့ “ငါ” ဆိုတာ မရှိမှန်း ရှင်းလင်းသွားပါလိမ့်မယ်။

သေလျှင် ပြတ်စဲသည်ဟု ယူဆခြင်း (ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ): သေရင် ဘာမှဆက်မဖြစ်တော့ဘူး၊ အကုန်ပြတ်စဲသွားပြီလို့ ယူဆတာပါ။ ခန္ဓာတွေ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေရခြင်းရဲ့ အဓိက တရားခံဟာ “လိုချင်တပ်မက်မှု (တဏှာ)” ပါ။ အသက်ရှင်နေစဉ်မှာတောင် အကြောင်းတရားရှိနေသရွေ့ အကျိုးတရားက ရပ်မသွားဘူးဆိုတာကို မြင်ရင်၊ သေဆုံးပြီးနောက်မှာလည်း တဏှာနဲ့ အမှန်တရားကို မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) မကုန်သေးသရွေ့တော့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပြီး နောက်ဘဝ ခန္ဓာတွေ ဆက်ဖြစ်ဦးမယ်ဆိုတာ ရှင်းလင်းသွားပါလိမ့်မယ်။

အကောင်အထည် သတ္တဝါဟု ယူဆခြင်း (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ): အမြဲဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ခန္ဓာငါးပါး အစုအဝေးကြီးကို “ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ” လို့ နာမည်တပ် အထင်မှားတာပါ။ အတ္တအယူအဆ ရှင်းလင်းသွားတာနဲ့၊ ဒါဟာ သူ့သဘောသူဆောင်နေတဲ့ ခန္ဓာငါးပါး သက်သက်သာဖြစ်တယ်လို့ သဘောပေါက်ပြီး ဒီအယူမှားလည်း စင်ကြယ်သွားပါလိမ့်မယ်။

နိဂုံးချုပ်

ဒါဆိုရင်တော့ ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ရရှိဖို့အတွက် ပယ်သတ်ရမယ့် အယူမှား (ဒိဋ္ဌိ) တွေကို သဘောပေါက်လောက်ပြီ ထင်ပါတယ်။

ဒီအစွဲတွေကနေ လွတ်မြောက်ရာ အကျင့်မြတ်ကတော့ “မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး” ပါပဲ။ ဒီလမ်းစဉ်မှာ အရေးအကြီးဆုံး အချက်ကတော့ ရုပ်နာမ်တို့ရဲ့ “ဖြစ်ပျက်” ကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် မြင်အောင်ကြည့်ဖို့ပါပဲ။ ဖြစ်ပျက်ကို သေသေချာချာ မြင်ထားမှသာလျှင် “အရာရာဟာ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မဟုတ်၊ သူ့သဘောသူဆောင်နေတဲ့ တရားများသာ ဖြစ်တယ်” ဆိုတာကို အကြွင်းမဲ့ လက်ခံလာနိုင်မှာ ဖြစ်ပါကြောင်း တိုက်တွန်းရင်း နိဂုံးချုပ်အပ်ပါတယ်။