မိတ်ဆွေ… ဝိပဿနာ တရားအားထုတ်ရာမှာ ယောဂီအများစု အခက်ဲဆုံး ရင်ဆိုင်ရတဲ့ ပြဿနာကတော့ “အတွေး” တွေပါပဲ။ တရားထိုင်ခုံပေါ် ရောက်တာနဲ့ စိတ်က ပစ္စုပ္ပန်မှာ မရှိတော့ဘဲ လွန်ခဲ့တဲ့ အတိတ်က ကိစ္စတွေကို ပြန်တွေးပြီး ပူပန်နေတတ်တယ်။ ဒါမှမဟုတ် မရောက်သေးတဲ့ အနာဂတ်အတွက် လှမ်းပြီး မျှော်လင့်၊ ကြောက်ရွံ့နေတတ်တယ်။ဒီလို အတိတ်၊ အနာဂတ်တွေကို ပြေးလွှားနေတဲ့ စိတ်ကို သေချာ ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်ဆိုရင် အဓိက အလုပ်လုပ်နေတာဟာ “သညာ” လို့ခေါ်တဲ့ မှတ်သားတတ်တဲ့ သဘောတရားပါပဲ။ အဲဒီ သညာရဲ့ လှည့်စားမှုနောက်ကို မပါဘဲ၊ ပစ္စုပ္ပန် တည့်တည့်မှာ လက်တွေ့ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အရှိတရားကိုသာ သိနေတဲ့ စိတ်ကတော့ “ဝိဉာဏ်” (သိစိတ်) ဖြစ်ပါတယ်။ဒီဆောင်းပါးမှာ ဇာတ်လမ်းတွေ ဖန်တီးနေတဲ့ “သညာ” နဲ့၊ အရှိကိုသာ သိတဲ့ “ဝိဉာဏ်” တို့ရဲ့ ပြတ်သားတဲ့ ကွာခြားချက်ကို သုံးသပ်ပြီး၊ အတွေးစိတ်တွေကို ဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို တိခနဲ ဖြတ်တောက်ရမလဲ ဆိုတဲ့ လက်တွေ့ကျင့်စဉ်ကို အသေးစိတ် ခွဲစိတ်ပြသွားပါမယ်။၁။ သညာ၏ လှည့်စားမှု (အတိတ်နှင့် အနာဂတ်၏ ထောင်ချောက်)”သညာ” ဆိုတာ အာရုံတွေကို မှတ်သားတတ်တဲ့၊ ပုံဖော်တတ်တဲ့ သဘောတရားပါ။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဉာဏ်မပါတဲ့ စိတ်ဟာ ဒီသညာရဲ့ စေခိုင်းမှုကြောင့် တကယ်မရှိတဲ့ အရာတွေကို ရှိသယောင် ထင်မှတ်ပြီး ဒုက္ခရောက်နေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။အတိတ်ကို ပြန်တွေးပူပန်ခြင်း: “မနေ့က သူ ငါ့ကို ဒီလို ပြောသွားတယ်”၊ “ငါ အဲဒီတုန်းက ဒီလို မလုပ်ခဲ့သင့်ဘူး” ဆိုတဲ့ အတွေးတွေဟာ ဘာတွေလဲ။ တကယ်တော့ အဲဒီ အဖြစ်အပျက်တွေ၊ အဲဒီ လူတွေဟာ အခု ပစ္စုပ္ပန်မှာ လုံးဝ မရှိတော့ပါဘူး။ ပြီးဆုံး ပျောက်ကွယ်သွားပါပြီ။ ဒါပေမဲ့ “သညာ” က အတိတ်က ဖိုင်ဟောင်းတွေကို ပြန်ဆွဲထုတ်ပြီး ရုပ်ရှင်ကား တစ်ကားလို ပြန်ဖွင့်ပြနေတာပါ။ အဲဒီ ရုပ်ရှင်ကို အစစ်အမှန်လို့ ထင်သွားတဲ့အခါ ဒေါသ၊ နောင်တ၊ ဝမ်းနည်းမှု ဆိုတဲ့ အကုသိုလ်တွေ တကယ် ဖြစ်လာပါတယ်။ မရှိတာကို အရှိလုပ်ပြီး ခံစားနေရတာပါ။အနာဂတ်ကို မျှော်လင့်၊ စိုးရိမ်ခြင်း: “နက်ဖြန် ငါ့အလုပ် အဆင်ပြေပါ့မလား”၊ “ငါ ဖျားနာသွားရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ” ဆိုတဲ့ အတွေးတွေဟာလည်း မရောက်သေးတဲ့ အနာဂတ်ကို သညာကနေ ကြိုတင်ပြီး ပုံဖော် (Project) လုပ်နေတာပါ။ အဲဒီ အခြေအနေတွေဟာ လက်ရှိမှာ လုံးဝ မရှိသေးပါဘူး။ သညာက ဖန်တီးပေးလိုက်တဲ့ စိတ်ကူးယဉ် ဇာတ်လမ်းတွေ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။သညာဟာ ဇာတ်လမ်းတွေ ဖန်တီးရာမှာ အင်မတန် ကျွမ်းကျင်ပါတယ်။ အဲဒီ ဇာတ်လမ်းတွေထဲမှာ “ငါ” ဆိုတဲ့ ဇာတ်ကောင်ကို အမြဲတမ်း ထည့်သွင်းထားပါတယ်။ “ငါ့ကို ပြောတာ”၊ “ငါ နာကျင်ရတာ” လို့ သညာက ပုံဖော်ပေးလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်၊ ပစ္စုပ္ပန်ကို မေ့သွားပြီး စိတ်ကူးယဉ် ကမ္ဘာထဲမှာ လုံးဝ ပိတ်မိသွားတော့တာပါပဲ။၂။ အရှိကိုသိသောစိတ် (ဝိဉာဏ်): ပစ္စုပ္ပန်၏ တည့်မတ်မှုသညာနဲ့ လုံးဝ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်တဲ့ တရားကတော့ “ဝိဉာဏ်” (သိစိတ်) ပါပဲ။ ဝိဉာဏ် ဆိုတာ အာရုံတစ်ခုကို ပေါ်လာခိုက်မှာ “သိရုံ သက်သက် သိလိုက်တဲ့ သဘော” ပါ။ ဝိဉာဏ်စိတ်ဟာ အတိတ်ကိုလည်း မသွားပါဘူး၊ အနာဂတ်ကိုလည်း မသွားပါဘူး။ သူဟာ အမြဲတမ်း “ပစ္စုပ္ပန် တည့်တည့်က အရှိတရား” ပေါ်မှာသာ ဖြစ်တည်ပါတယ်။ဥပမာအားဖြင့်-မျက်စိရှေ့မှာ အဆင်းတစ်ခု ပေါ်လာရင် ချက်ချင်း သိလိုက်တဲ့ “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)” ပေါ်လာတယ်။နားထဲမှာ အသံတစ်ခု လာရိုက်ရင် ချက်ချင်း သိလိုက်တဲ့ “ကြားသိစိတ် (သောတဝိဉာဏ်)” ပေါ်လာတယ်။ရင်ဘတ်ထဲမှာ ပူကနဲ၊ နာကနဲ ဖြစ်သွားရင် “ထိသိစိတ် (ကာယဝိဉာဏ်)” ပေါ်လာတယ်။တွေးတဲ့စိတ်လေး ပေါ်လာတာကို ပေါ်လာမှန်း သိလိုက်တဲ့ “သိစိတ် (မနောဝိဉာဏ်)” ပေါ်လာတယ်။ဒီ ဝိဉာဏ်စိတ်တွေဟာ သညာလိုမျိုး အာရုံကို ဇာတ်လမ်း မဆင်ပါဘူး။ ဧည့်သည်လာရင် လာမှန်းသိတယ်၊ အသံမြည်ရင် မြည်မှန်းသိတယ်။ “ဒါကတော့ ငါ့ရန်သူရဲ့ အသံပဲ” လို့ ဘာသာပြန်တာ သညာပါ။ အသံကို အသံလို့ပဲ အရှိကို အရှိအတိုင်း သိလိုက်တာက “ဝိဉာဏ်” ပါ။ ဝိဉာဏ်သက်သက်မှာ ဘာပူလောင်မှု၊ ဘာစိုးရိမ်မှုမှ မရှိပါဘူး။ အရှိတရားသက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။၃။ ဇာတ်လမ်း (သညာ) နှင့် အရှိတရား (ဝိဉာဏ်) ကို ဉာဏ်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းတရားအားထုတ်တဲ့ အခါမှာ ယောဂီဟာ ဒီ သညာနဲ့ ဝိဉာဏ်ကို ဉာဏ်နဲ့ ပြတ်ပြတ်သားသား ခြားနားပစ်ဖို့ လိုပါတယ်။တရားထိုင်နေရင်း “မနေ့က ကိစ္စ” တစ်ခုကို သွားတွေးမိတယ် ဆိုပါစို့။ချက်ချင်းပဲ ခေါင်းထဲမှာ မနေ့က လူရဲ့ မျက်နှာ ပေါ်လာတယ် (သညာက ပုံဖော်လိုက်တာပါ)။သူပြောခဲ့တဲ့ စကားတွေ ပြန်ကြားယောင်လာတယ် (သညာက ပြန်ခေါ်လာတာပါ)။အဲဒီ ဇာတ်လမ်းထဲကို စိတ်က နစ်ဝင်သွားပြီဆိုရင် ခင်ဗျားဟာ သညာရဲ့ ထောင်ချောက်ထဲ ရောက်သွားပါပြီ။ ဒေါသတွေ ထွက်လာပါလိမ့်မယ်။အဲဒီအချိန်မှာ ဉာဏ်နဲ့ ဖြတ်ချရပါမယ်။ “မနေ့က လူလည်း အခု မရှိတော့ဘူး၊ မနေ့က အသံလည်း အခု မရှိတော့ဘူး။ အခု တကယ် လက်တွေ့ ရှိနေတာက ‘တွေးနေတဲ့ စိတ်’ လေး တစ်ခုတည်းပါလား” လို့ ပစ္စုပ္ပန် တည့်တည့်ကို ဉာဏ်လှည့်လိုက်ရပါမယ်။ အဲဒီလို တွေးနေတဲ့စိတ်ကို တွေးနေမှန်း “သိ” လိုက်တဲ့ စိတ်ဟာ ဝိဉာဏ် ပါ။ သညာ ဖန်တီးထားတဲ့ ဇာတ်လမ်းထဲက “ငါ” ကို ဆွဲထုတ်ပြီး၊ “တွေးစိတ်လေး ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပါလား” လို့ အရှိတရား (ဝိဉာဏ်) ဘက်ကို ကူးပြောင်းလိုက်ခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။၄။ အတွေးစိတ်ကို ဖြတ်တောက်မည့် လက်တွေ့ကျင့်စဉ်ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အလုပ်က သညာရဲ့ လှည့်စားမှုနောက်ကို မပါဘဲ၊ အရှိကိုသိတဲ့ ဝိဉာဏ်ဉာဏ်နဲ့ စောင့်ကြည့်ဖို့ပါပဲ။ အတွေးတွေ ဝင်လာတဲ့အခါ အောက်ပါ လက်တွေ့ကျင့်စဉ် (၄) ဆင့်နဲ့ ဖြတ်တောက်ပါ-ဆင့် (၁) – “တွေးနေမှန်း” သိလိုက်ပါ။အတွေးတွေ ဝင်လာပြီဆိုရင် “ဟာ… ငါ့စိတ် လွင့်သွားပြန်ပြီ” ဆိုပြီး ဒေါသမထွက်ပါနဲ့။ ဒေါသထွက်ရင် အကုသိုလ် ထပ်ပွားတာပါပဲ။ အဲဒီအစား “ဪ… အတွေးစိတ်ကလေး ပေါ်လာပါလား” လို့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မရှိဘဲ၊ ဧည့်သည်လာတာကို မြင်လိုက်သလိုမျိုး သာမန်လေးပဲ “သိ” (ဝိဉာဏ်ဖြင့်သိ) လိုက်ပါ။ဆင့် (၂) – သညာ၏ ဇာတ်လမ်းကို ပိတ်ချလိုက်ပါ။အတွေးထဲက “သူ”၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ ဇာတ်ကောင်တွေ၊ “ဖြစ်ခဲ့တာတွေ၊ ဖြစ်လာမှာတွေ” ဆိုတဲ့ ဇာတ်လမ်း (Content) နောက်ကို လုံးဝ ဆက်မလိုက်ပါနဲ့။ ဇာတ်လမ်းထဲ ပါသွားရင် ပညတ်နယ်ပယ်ထဲ ရောက်သွားပါပြီ။ “ဒါတွေဟာ သညာက ဖန်တီးနေတဲ့ မရှိတရားတွေပဲ” လို့ ဉာဏ်နဲ့ ဆုံးဖြတ်ပြီး ဇာတ်လမ်းကို တိခနဲ ဖြတ်ချလိုက်ပါ။ဆင့် (၃) – အတွေး၏ “ဖြစ်ပျက်” ကိုသာ ကြည့်ပါ။ဇာတ်လမ်းကို ဖြတ်ပြီးတာနဲ့၊ အဲဒီ “တွေးတဲ့စိတ်” လေး ကိုယ်တိုင် ဘယ်လို ပျောက်ကွယ်သွားသလဲ ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ စောင့်ကြည့်ပါ။ စိတ်ဆိုတာ တစ်ကြိမ်မှာ တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ “တွေးတဲ့စိတ်” ကို “သိတဲ့စိတ် (ဝိဉာဏ်)” နဲ့ ကြည့်လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာတင်၊ အဲဒီ တွေးစိတ်ဟာ ချက်ချင်း ရပ်တန့်ပြီး ပျက်ကျသွားပါလိမ့်မယ်။ “ဪ… တွေးတဲ့စိတ်လည်း တကယ် မမြဲပါလား၊ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပါလား” လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ဆင့် (၄) – ပစ္စုပ္ပန် ဝိဉာဏ်အာရုံတစ်ခုဆီ အမြန် ပြန်ကပ်ပါ။အတွေး ပျက်သွားတာကို မြင်ပြီးတာနဲ့၊ စိတ်ကို လွတ်လပ်စွာ ဆက်မထားဘဲ ပစ္စုပ္ပန် တည့်တည့်မှာ လက်တွေ့ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အာရုံတစ်ခုခုဆီ ချက်ချင်း ပြန်ယူလာပါ။ ဥပမာ- ဝင်လေထွက်လေ တိုးထိသွားတာကို သိတဲ့ “ထိသိစိတ် (ကာယဝိဉာဏ်)”၊ ဒါမှမဟုတ် ဖောင်းရင် ဖောင်းမှန်းသိ၊ ပိန်ရင် ပိန်မှန်းသိတဲ့ အာရုံဆီကို ပြန်ကပ်ပါ။ ဒါဟာ သညာဆီ ရောက်သွားတဲ့ စိတ်ကို ဝိဉာဏ်ဆီ ပြန်ခေါ်လာခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။၅။ အနတ္တကို အဆိုးမြင်ဝါဒအဖြစ် မလွဲမှားစေရန်နှင့် အဓိပတိတရားလေးပါး၏ စွမ်းအားဒီလို “အတွေးဆိုတာ ငါ မဟုတ်ဘူး၊ သညာရဲ့ လှည့်စားမှုပဲ၊ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ ရုပ်နာမ်တွေ သက်သက်ပဲ” လို့ ပြတ်ပြတ်သားသား ပြောလိုက်တဲ့အခါ၊ ယောဂီအချို့က “ဪ… ငါမှ မဟုတ်တာ၊ ထိန်းချုပ်လို့မှ မရတာ၊ ဘာမှလုပ်လို့ မရတော့ဘူးပေါ့၊ ကြိုးစားအားထုတ်လည်း အလကားပဲပေါ့” ဆိုပြီး အဆိုးမြင်ဝါဒ (Nihilism) ဘက်ကို ထိုးကျသွားတတ်ပါတယ်။ဒါဟာ အနတ္တသဘောကို လုံးဝ အလွဲကြီး လွဲသွားတာပါ။ အနတ္တဆိုတာ “ပြုလုပ်သူ အကောင်အထည် (Doer)” မရှိဘူးလို့ ပြောတာပါ၊ “ပြုလုပ်အားထုတ်မှု (Action)” မရှိဘူးလို့ ပြောတာ လုံးဝ မဟုတ်ပါဘူး။ “ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး” ဆိုတဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒကို အထူး ရှောင်ကြဉ်ရပါမယ်။သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကနေ လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် “အဓိပတိတရားလေးပါး” ဆိုတဲ့ မဟာစွမ်းအင်ကြီး ခင်ဗျားမှာ ရှိပါတယ်။ ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသာ ဆိုတဲ့ ဒီတရားလေးပါးဟာ “အတ္တ” မဟုတ်ပါဘူး၊ “ငါ” လည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒီအဓိပတိတရားလေးပါးနဲ့ ပြည့်စုံရင် မိမိလိုတာ ပြည့်ဝနိုင်ပါတယ်။လွတ်မြောက်ချင်တဲ့ ဆန္ဒ၊ စူးစိုက်တဲ့ စိတ္တ၊ မဆုတ်မနစ်တဲ့ ဝီရိယ၊ ပညတ်နဲ့ ပရမတ်ကို ခွဲခြားတဲ့ ဝီမံသာဉာဏ် တွေကို အသုံးပြုပြီး၊ အတွေးဝင်လာတိုင်း ဝီရိယပြင်းပြင်းနဲ့ ချက်ချင်း သိအောင်လုပ်ပါ။ သညာရဲ့ ဇာတ်လမ်းကို ဖြတ်ပြီး ဝိဉာဏ်နဲ့ ပစ္စုပ္ပန်မှာ ကပ်ပါ။ “အနတ္တပါလေ” ဆိုပြီး ပျင်းရိစွာ လွှတ်မထားဘဲ၊ အဓိပတိတရားတွေ အပြည့်တပ်ဆင်ပြီး တရစပ် အားထုတ်နေခြင်းသည်သာလျှင် တိုက်ရိုက် လမ်းစဉ် ဖြစ်ပါတယ်။နိဂုံးချုပ်ကျွန်တော်တို့ ရေးသားနေတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ဟာ ယုံကြည်မှုသက်သက် ပေးဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ လောကမှာ လူ၊ ရဟန်း အရိယာ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေး ဆိုတဲ့ ရည်မှန်းချက် တစ်ခုတည်းအတွက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။မိတ်ဆွေ… တရားထိုင်တဲ့ အခါတိုင်း၊ ဒါမှမဟုတ် နေ့စဉ်ဘဝမှာ သွားလာလှုပ်ရှားနေတဲ့ အခါတိုင်းမှာ စိတ်ကူးယဉ်နေတဲ့ “သညာ” နဲ့ အရှိကို သိနေတဲ့ “ဝိဉာဏ်” ကို ကွဲကွဲပြားပြား မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ အတိတ်ကို ပူပန်တာ၊ အနာဂတ်ကို မျှော်လင့်တာတွေဟာ တကယ်မရှိတဲ့ ပညတ်ဇာတ်လမ်းတွေ သက်သက်ပါ။ တကယ့် အရှိတရားဟာ ပစ္စုပ္ပန် တစ်ခဏလေးမှာ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတဲ့ စိတ်အစဉ် သက်သက်သာ ရှိပါတယ်။ စိတ်တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကလွဲပြီး ဘာမှ မရှိပါဘူး။ဒီကွာခြားချက်ကို ပြတ်သားစွာ ဉာဏ်သွင်းပြီး၊ ဇာတ်လမ်းထဲက “ငါ” ကို ဆွဲထုတ်ကာ အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်လာတဲ့အခါမှာ မိမိကိုယ်ကိုယ် “ငါ” လို့ စွဲထားတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲကြီး ပြုတ်ကျပြီး သောတာပန်အဖြစ်ကို ဧကန်မလွဲ မျက်မှောက်ပြုနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ နားလည်ချင်ရင် ကိုယ်တိုင် ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။အမှန်တရားသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။