သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်လာကြသော ရဟန်းတော်များ၏ အဓိကနှင့် တစ်ခုတည်းသော ရည်မှန်းချက်မှာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ရေးပင် ဖြစ်ရပါမည်။ ရဟန်းဟူသည် စားဝတ်နေရေး သံယောဇဉ်များကို ဖြတ်တောက်ပြီး တရားအလုပ်တစ်ခုတည်းကိုသာ ဇောက်ချလုပ်ကိုင်ရန် တာဝန်ယူထားသူများ ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော်လည်း လောကီအာရုံများ၏ ဖမ်းစားမှုကြောင့် တရားလမ်းကြောင်းမှ သွေဖည်သွားရသူများစွာ ရှိပါသည်။

မြတ်စွာဘုရားရှင် ညွှန်ပြတော်မူခဲ့သော အောင်မြင်ခြင်း၏ သော့ချက်ဖြစ်သည့် “အဓိပတိတရား လေးပါး” အနက် ဒုတိယမြောက်ဖြစ်သော “စိတ္တာဓိပတိ” သည် ထိုသို့ ပြင်ပအာရုံများနောက်သို့ မပါဘဲ စိတ်ကို ခိုင်မာတည်ငြိမ်အောင် ထိန်းကျောင်းရာတွင် အရေးအကြီးဆုံးသော လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ရဟန်းတော်များအနေဖြင့် ဤစိတ္တာဓိပတိကို ဝိပဿနာအလုပ်တွင် မည်သို့စနစ်တကျ အသုံးချရမည်ကို လေ့လာကြည့်ကြပါစို့။

၁။ စိတ်နှင့် အာရုံ၏ သဘောတရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း

စိတ္တာဓိပတိကို မတည်ဆောက်မီ စိတ်နှင့် အာရုံတို့၏ သဘောတရားကို ဦးစွာ ပိုင်းခြားသိမြင်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ စိတ်ဆိုသည်မှာ အာရုံ (အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အထိအတွေ့၊ ကြံတွေးစရာ) ကို သိတတ်သော၊ အာရုံကို ရယူတတ်သော သဘောမျှသာ ဖြစ်ပါသည်။ လောကတွင် မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဟူသော ဒွါရခြောက်ပါး (သဠာယတန) ရှိပြီး၊ ထိုဒွါရတို့၌ ပြင်ပအာရုံများ လာရောက်တိုက်ခိုက်သောအခါ ဖဿ (တွေ့ထိမှု) ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။

ထိုဖဿဟူသော အကြောင်းတရားကြောင့် ဝေဒနာ (ခံစားမှု) ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ ထိုဝေဒနာ၏ နောက်တွင်မှ လိုချင်မှု (တဏှာ)၊ ထောင်လွှားမှု (မာန) နှင့် “ငါ” ဟု မှားယွင်းစွာ ကြံစည်မှု (ဒိဋ္ဌိ) တို့ အစဉ်လိုက် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ပုထုဇဉ်တို့၏ စိတ်သည် အာရုံတစ်ခု ပေါ်လာတိုင်း ထိုအာရုံနောက်သို့ အလွယ်တကူ လိုက်ပါသွားတတ်သော သဘာဝရှိပါသည်။ ဤသို့ အာရုံများ၏ ဆွဲဆောင်ရာသို့ လိုက်ပါနေခြင်းသည် စိတ်ကို အစိုးမရခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ရဟန်းတော်များအနေဖြင့် တရားအားထုတ်ရာတွင် ဤပြင်ပအာရုံများနောက်သို့ စိတ်က လွင့်ပါမသွားစေရန် စိတ္တာဓိပတိဖြင့် ခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်ရမည် ဖြစ်ပါသည်။

၂။ ပြင်ပအာရုံများ၏ နှောင့်ယှက်မှုနှင့် ရဟန်းတို့၏ တာဝန်

သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုလာခြင်းသည် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ရန် (မဂ္ဂ-နိရောဓကို မျက်မှောက်ပြုရန်) ဖြစ်သော်လည်း၊ အချို့သော ရဟန်းတော်များသည် လောကီအာရုံများနောက်သို့ မျောပါသွားတတ်ကြပါသည်။ စာပေသင်ကြားခြင်းသက်သက်ကိုသာ ဂုဏ်ယူနေခြင်း၊ လာဘ်လာဘနှင့် အကျော်အဇောကို မက်မောခြင်း၊ ကျောင်းသင်္ခမ်းကြီးများ တည်ဆောက်ခြင်း စသည့် ပြင်ပအာရုံများသည် တရားအားထုတ်ခြင်းကို ကြီးစွာသော အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေပါသည်။

တရားအားမထုတ်ဘဲ လောကီလာဘ်လာဘများကို ခံစားနေခြင်းသည် အချောင်နေ အချောင်စား ပြုလုပ်နေခြင်းဖြစ်ပြီး မြတ်စွာဘုရားထံမှ လိမ်ညာစားသောက်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်နေပါသည်။ စိတ္တာဓိပတိ အားနည်းသော ရဟန်းသည် လောကီအာရုံများ၏ ဖမ်းစားမှုကို ခံရပြီး၊ မိမိ၏ မူလရည်မှန်းချက်ကို မေ့လျော့သွားတတ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ရဟန်းတော်များအနေဖြင့် မိမိ၏စိတ်ကို စိတ္တာဓိပတိအဖြစ် ဦးစီးခေါင်းဆောင်တင်ကာ၊ ပြင်ပအာရုံများ (လာဘ်လာဘ၊ ဂုဏ်ဒြပ်၊ ပရိသတ်) အပေါ် ငြိတွယ်နေမှုများကို ပြတ်ပြတ်သားသား ဖြတ်တောက်ရပါမည်။

၃။ စိတ္တာဓိပတိ တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် အနတ္တဉာဏ်

စိတ္တာဓိပတိ ဆိုသည်မှာ မိမိ၏ စိတ်ကို ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ပြီး မဂ်ဖိုလ်ရရှိရေးဟူသော ပန်းတိုင်တစ်ခုတည်းအပေါ်၌သာ အပြည့်အဝ စူးစိုက်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ ထိန်းကျောင်းရာတွင် “ငါ ထိန်းကျောင်းနေသည်” ဟူသော အတ္တအယူဖြင့် အတင်းအကျပ် ဖိနှိပ်ထားခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ပညာ (ဝီမံသာ) နှင့် ပေါင်းစပ်၍ အနတ္တသဘောကို နားလည်စွာဖြင့် ထိန်းကျောင်းရပါမည်။

စိတ်ဆိုသည်မှာ အကောင်အထည်မရှိသော နာမ်တရားသက်သက်သာ ဖြစ်ပြီး၊ အမြဲတစေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေသော သင်္ခါရတရားသာ ဖြစ်ပါသည်။ “ငါ တွေးနေသည်”၊ “ငါ့စိတ် လွင့်သွားသည်” ဟု ယူဆနေသရွေ့ စိတ်သည် တည်ငြိမ်မည် မဟုတ်ပါ။ စိတ်လွင့်သွားလျှင်လည်း လွင့်သွားသောစိတ်သည် နာမ်တရားတစ်ခုသာ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုစိတ်လေး ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားပြီဟု သတိဖြင့် ကပ်၍ ရှုမှတ်လိုက်ရပါမည်။ “အားထုတ်နေသူ မရှိ၊ ရုပ်နာမ်တရားများ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပျက်နေခြင်းသာ ဖြစ်သည်” ဟု ပညာဖြင့် တွဲဖက်ဆင်ခြင်ရပါမည်။

တရားအားထုတ်နေစဉ် စိတ်တည်ငြိမ်လာသောအခါ “ငါ စိတ်တည်ငြိမ်နေပြီ၊ ငါ တရားရှုမှတ်နိုင်နေပြီ” ဟူသော အတ္တအယူ သိမ်မွေ့စွာ ဝင်ရောက်လာတတ်ပါသည်။ ဤသည်ကိုလည်း အထူးသတိပြုရပါမည်။ တရားအားထုတ်နေသည် ဆိုသည်မှာ ငါပြုလုပ်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ စသည့် မဂ္ဂင်တရားများ (သင်္ခါရတရားများ) အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ အားထုတ်သူ မရှိ၊ ရှုမှတ်သူ မရှိဘဲ ဓမ္မသဘောသက်သက်သာ ဖြစ်ကြောင်းကို ဝီမံသာ (ပညာ) ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဆင်ခြင်နိုင်မှသာ စိတ္တာဓိပတိသည် လမ်းကြောင်းမှန်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိမည် ဖြစ်ပါသည်။

၄။ ဝိပဿနာအလုပ်တွင် စိတ္တာဓိပတိကို လက်တွေ့အသုံးချခြင်း

တရားအားထုတ်ရာတွင် သမာဓိသည် အလွန်အရေးကြီးသော်လည်း ကြိုတင်၍ ထူထောင်နေစရာ မလိုဘဲ၊ သမ္မာဝါယာမ ဟူသော မှန်ကန်သည့် ကြိုးစားအားထုတ်မှု ရှိလာသည်နှင့်အမျှ သမ္မာသတိနှင့် သမ္မာသမာဓိတို့သည် အလိုလို ဖြစ်ပေါ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။ စိတ္တာဓိပတိ အားကောင်းလာသောအခါ ယောဂီရဟန်းတော်သည် မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ ပေါ်လာသမျှသော စိတ်များကို စနစ်တကျ ရှုမှတ်နိုင်လာပါမည်။

စိတ္တာနုပဿနာနည်းအရ မြင်စိတ်၊ ကြားစိတ်၊ နံစိတ်၊ အရသာသိစိတ်၊ ထိတွေ့မှုသိစိတ်၊ ကြံတွေးစိတ်၊ လောဘစိတ်၊ ဒေါသစိတ် အစရှိသော ပေါ်လာသမျှ စိတ်တိုင်းကို သတိထား၍ ဉာဏ်ဖြင့် စောင့်ကြည့်ရပါမည်။ စိတ်ကလေးတစ်ခု ဖြစ်လာတိုင်း သတိထားလိုက်ပါက စိတ်နှစ်ခု တပြိုင်တည်း မဖြစ်သောကြောင့် ရှေ့စိတ်ကလေး ပျက်သွားပြီဖြစ်ကြောင်းကို တွေ့ရှိရပါမည်။ ဤသို့ ဖြစ်ပျက်ကို အဖန်တလဲလဲ ရှုမှတ်နေခြင်းဖြင့် စိတ်သည် ပြင်ပအာရုံများကို သွားရောက် မတွယ်ငြိတော့ဘဲ၊ မိမိ၏ ခန္ဓာအိမ်အတွင်း၌သာ တည်ငြိမ်စွာ ရပ်တည်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဥပမာအားဖြင့် နား၌ အသံလာရောက်တိုက်ခိုက်သောအခါ (သဒ္ဒါရုံနှင့် သောတဒွါရ တိုက်ခိုက်မှု) ကြားစိတ်ဟူသော ဝိဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။ ထိုအခါ ပုထုဇဉ်စိတ်သည် “မည်သူပြောသောအသံ၊ ကောင်းသောအသံ၊ ဆိုးသောအသံ” ဟု ပြင်ပအာရုံနောက်သို့ လွင့်စဉ်သွားတတ်ပါသည်။ သို့သော် စိတ္တာဓိပတိကို တည်ဆောက်ထားသော ရဟန်းသည် ထိုသို့ လွင့်စဉ်မသွားစေဘဲ၊ “ကြားစိတ်သည် ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားပြီ၊ အသံသည်လည်း ရုပ်တရားအဖြစ် ပျက်သွားပြီ၊ ဤအရာများသည် ငါမဟုတ်၊ အနတ္တတရားများသာ ဖြစ်သည်” ဟု ချက်ချင်းပင် ဉာဏ်ဖြင့် ဖြတ်တောက်ရှုမှတ်လိုက်ပါသည်။ ဤသည်မှာ ပြင်ပအာရုံနောက်သို့ မပါဘဲ စိတ်ကို ခိုင်မာတည်ငြိမ်အောင် ထိန်းကျောင်းခြင်း၏ လက်တွေ့ကျင့်စဉ်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

၅။ မဂ္ဂင်ငါးပါးနှင့် အရှုဉာဏ်ကို တည်ငြိမ်စေခြင်း

ဝိပဿနာအားထုတ်ရာတွင် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ နှင့် သမ္မာသမာဓိ ဟူသော မဂ္ဂင်ငါးပါးဖြင့် ရှုမှတ်ရပါသည်။ ဤနေရာတွင် စိတ္တာဓိပတိသည် သမ္မာသမာဓိနှင့် သမ္မာသတိတို့ကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန် အဓိက ကျေးဇူးပြုပါသည်။ ပြင်ပအာရုံများက မည်သို့ပင် ဆွဲဆောင်စေကာမူ စိတ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိတော့ဘဲ၊ ရုပ်နာမ်တို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာများကိုသာ အဆက်မပြတ် ဆင်ခြင်ဆုံးဖြတ်နေမည် ဖြစ်ပါသည်။

စိတ်တို့သည် တစ်ခုပြီးတစ်ခု အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေသည်ကို မြင်လာသောအခါ၊ ဤသင်္ခါရတရားများအပေါ် ငြီးငွေ့ရွံရှာမှု (နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်) ဖြစ်ပေါ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။ စိတ်ကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းကျောင်းနိုင်မှုကြောင့်၊ ဤငြီးငွေ့မှုမှတစ်ဆင့် လျစ်လျူရှုနိုင်သော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်သို့ ချောမွေ့စွာ ကူးပြောင်းသွားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုအဆင့်တွင် ပြင်ပအာရုံဟူသမျှသည် မိမိနှင့် လုံးဝမသက်ဆိုင်တော့ဘဲ၊ ဓမ္မက အလိုလို ဆောင်သွားကာ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်သို့ ဆိုက်ရောက်မည် ဖြစ်ပါသည်။

နိဂုံး

အချုပ်အားဖြင့် ဆိုရသော်၊ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုလာကြသော အရှင်သူမြတ်များ အနေဖြင့် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ရေးဟူသော အရိယာပန်းတိုင်သို့ ရောက်ရှိရန်အတွက် “စိတ္တာဓိပတိ” ကို မဖြစ်မနေ တည်ဆောက်ကြရပါမည်။ လောကီအာရုံများ၊ လာဘ်လာဘများ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးရာ တွယ်တာမှုများနှင့် ဘွဲ့ထူးဂုဏ်ထူးများနောက်သို့ စိတ်ကို အလွင့်ပါမခံဘဲ၊ မိမိ၏ ခန္ဓာငါးပါးပေါ်၌သာ ဉာဏ်ရောက်အောင် စူးစိုက်ထားရပါမည်။

“ငါ အားထုတ်နေသည်” ဟူသော အတ္တအစွဲကို ပယ်ခွာပြီး၊ ဖြစ်ပျက်နေသော ရုပ်နာမ်တရားများကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ အဖြစ် အဆက်မပြတ် ရှုမှတ်သွားရပါမည်။ စိတ်ကို အစိုးရသော (စိတ္တာဓိပတိ) လက်နက်ကို ဆန္ဒ၊ ဝီရိယ၊ ပညာ (ဝီမံသာ) တို့နှင့် အချိုးညီညီ ပေါင်းစပ်အသုံးချသွားမည်ဆိုပါက ပြင်ပအာရုံများ၏ နှောင့်ယှက်မှုမှ ကင်းလွတ်ကာ၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို အပြတ်ရှင်းနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့မှသာလျှင် မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်သို့ ဆိုက်ရောက်ပြီး သာသနာတော်အတွက် တကယ့်အရိယာ သံဃာများအဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာမည် ဖြစ်ပါကြောင်း အလေးအနက် တိုက်တွန်းရေးသားအပ်ပါသည်။