ကျနော်တို့ လူသားတွေရဲ့ အကြီးမားဆုံးသော အလွဲကြီး၊ သံသရာ တစ်လျှောက်လုံး လှည့်စားခံခဲ့ရတဲ့ အလိမ်အညာကြီး တစ်ခုရှိပါတယ်။ အဲဒါကတော့ “မနေ့က ‘ငါ’ နဲ့ ဒီနေ့ ‘ငါ’ ဟာ အတူတူပဲ။ ငယ်ငယ်က ‘ငါ’ နဲ့ အခု ကြီးလာတဲ့ ‘ငါ’ ဟာ တစ်ယောက်တည်းပဲ” လို့ ထင်မှတ်ထားတဲ့ အထင်မှားကြီးပါပဲ။ ဒီအထင်မှားကို တရားသဘောအရ “နိစ္စသညာ” (အမြဲတမ်း ခိုင်မြဲနေတယ်လို့ မှတ်ယူထားတဲ့ အမှတ်လွဲကြီး) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဒီ နိစ္စသညာ ရှိနေသရွေ့ “ငါ” ဆိုတဲ့ အတ္တ (Ego) က ခိုင်မာနေမှာဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီ “ငါ” အတွက် လိုချင်တပ်မက်မှုတွေ၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှုတွေ၊ ဒေါသတွေ၊ မာနတွေက ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေမှာပါ။ ကျနော်တို့ရဲ့ ရည်မှန်းချက်ဖြစ်တဲ့ လူ၊ ရဟန်း အရိယာများ များများ ပေါ်ထွန်းလာရေးဆိုတဲ့ လမ်းကြောင်းပေါ် လျှောက်လှမ်းရာမှာ၊ သောတာပန်ဖြစ်ရန် အားထုတ်နေသူ (သေက္ခ) တစ်ယောက်အနေနဲ့ ဒီ “ငါ” ဟာ အမြဲတမ်း တစ်ဆက်တည်း ရှိနေတယ်ဆိုတဲ့ အယူမှားကို အရင်ဆုံး ရိုက်ချိုးပစ်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။

ဒီဆောင်းပါးမှာ “မနေ့က ငါ နဲ့ ဒီနေ့ ငါ လုံးဝ မတူဘူး၊ ငါဆိုတာ စက္ကန့်တိုင်းမှာ သေဆုံးနေတယ်” ဆိုတဲ့ အရှိတရားကို သိပ္ပံပညာ ရှုထောင့်ကရော၊ ဗုဒ္ဓရဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်ပျက်မှု ရှုထောင့်ကပါ အသေးစိတ် ဉာဏ်နဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး တင်ပြပေးသွားပါမယ်။

၁။ သိပ္ပံပညာ ရှုထောင့်မှ သေဆုံးနေသော ‘ငါ’ (ရုပ်တရား၏ အနိစ္စ)

ပထမဆုံးအနေနဲ့ ကျနော်တို့ နေ့စဉ် ထိတွေ့ မြင်တွေ့နေရတဲ့ ခန္ဓာကိုယ် (ရုပ်တရား) ကြီးကို ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာ (Biology and Cellular Science) ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်ရအောင်။

ကျနော်တို့က ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို အမြဲတမ်း တစ်ပုံစံတည်း တည်ရှိနေတယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ မနေ့က မှန်ထဲမှာ ကြည့်ခဲ့တဲ့ မျက်နှာနဲ့ ဒီနေ့ မှန်ထဲမှာ မြင်ရတဲ့ မျက်နှာက အတူတူပဲလို့ ထင်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ သိပ္ပံပညာက တိတိကျကျ သက်သေပြထားတာကတော့ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ ဆဲလ် (Cells) ပေါင်း ထရီလီယံ ၃၀ ကျော်နဲ့ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားတာ ဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီ ဆဲလ်တွေဟာ တစ်စက္ကန့်လေးတောင် ငြိမ်သက်မနေဘဲ အမြဲတမ်း သေဆုံးခြင်း နဲ့ အသစ်ပြန်လည် မွေးဖွားခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို အဆက်မပြတ် လုပ်ဆောင်နေကြတယ် ဆိုတာပါပဲ။

စက္ကန့်တိုင်းမှာ သေဆုံးနေတဲ့ ဆဲလ်များ: သုတေသနတွေအရ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ တစ်စက္ကန့်ကို ဆဲလ်ပေါင်း သန်းနဲ့ချီပြီး သေဆုံးနေပါတယ်။ အဲဒီ သေဆုံးသွားတဲ့ နေရာမှာ ဆဲလ်အသစ်တွေက ချက်ချင်းဆိုသလို အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။

အရေပြား ဆဲလ်များ: ကျနော်တို့ရဲ့ အပြင်ဘက်ဆုံး အရေပြားလွှာဟာ ရက်သတ္တပတ် ၂ ပတ်ကနေ ၄ ပတ် အတွင်းမှာ လုံးဝ အသစ်တစ်ဖန် အစားထိုးပြီးသား ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဆိုလိုတာက လွန်ခဲ့တဲ့ တစ်လက ခင်ဗျားရဲ့ အရေပြားဟာ အခု ခင်ဗျားရဲ့ အရေပြား လုံးဝ မဟုတ်တော့ပါဘူး။ အဟောင်းတွေက ကွာကျသေဆုံးသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်ပြီး၊ အခု မြင်နေရတာက ရုပ်အသစ်၊ ဆဲလ်အသစ်တွေ သက်သက်ပါ။

သွေးနီဥများ: ကျနော်တို့ အသက်ရှင်ဖို့ အောက်ဆီဂျင် သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးနေတဲ့ သွေးနီဥ (Red Blood Cells) တွေရဲ့ သက်တမ်းဟာ ရက်ပေါင်း ၁၂၀ (၄ လ) ပဲ ရှိပါတယ်။ ၄ လ ပြည့်တာနဲ့ သွေးနီဥဟောင်းတွေ သေဆုံးပြီး ရိုးတွင်းခြင်ဆီကနေ သွေးနီဥ အသစ်တွေ ထုတ်ပေးနေရပါတယ်။

အစာအိမ်နံရံများ: အစာချေဖျက်တဲ့ အက်ဆစ်ဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိအောင် အစာအိမ်နံရံက ဆဲလ်တွေဆိုရင် ၃ ရက် ၄ ရက် တစ်ခါ အသစ် အစားထိုးနေရပါတယ်။

အရိုးများ: အမာခံကြီးလို့ ကျနော်တို့ ထင်ထားတဲ့ အရိုး (Skeleton) ကြီးဟာတောင်မှ ဆဲလ်ဟောင်းတွေ ပျက်စီးပြီး ဆဲလ်သစ်တွေ အစားထိုးတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ် (Bone remodeling) ကြောင့် ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင်လောက်ဆိုရင် တစ်ကိုယ်လုံးက အရိုးတွေဟာ လုံးဝ အသစ်ဖြစ်သွားပါတယ်။

ဒီ သိပ္ပံပညာ အချက်အလက်တွေကို သေချာ ဉာဏ်နဲ့ ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။ “မနေ့က ငါ” ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ ရုပ်တရား (ဆဲလ်တွေ) ဟာ အခု စာဖတ်နေတဲ့ အချိန် “ဒီနေ့ ငါ” ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ရုပ်တရားတွေနဲ့ လုံးဝ မတူတော့ပါဘူး။

မနေ့က အသား၊ မနေ့က သွေး၊ မနေ့က ဆဲလ်တွေဟာ မနေ့ကတည်းက သေဆုံးပျက်စီးသွားခဲ့ပါပြီ။ အခု လက်ရှိ ခင်ဗျား ခံစားနေရတဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ အစားအသောက်၊ လေ၊ ရေ ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရားတွေကြောင့် အသစ်ပြန်လည် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ “ရုပ်အသစ်” ကြီး သက်သက်ပါပဲ။ ဒါကို မြင်အောင် ကြည့်နိုင်ရင်၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးအပေါ်မှာ “ငါ့ ကိုယ်၊ ငါ့ အလှ၊ ငါ့ အသားအရည်” ဆိုပြီး စွဲလမ်းနေတဲ့ အစွဲဟာ ဘယ်လောက်တောင် ရယ်စရာ ကောင်းနေလဲ၊ ဘယ်လောက်တောင် ယုတ္တိမရှိဘူးလဲ ဆိုတာကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိလာပါလိမ့်မယ်။ ရုပ်တရား ရှုထောင့်က ကြည့်ရင် ကျနော်တို့ဟာ စက္ကန့်မလပ် သေဆုံးပြီး၊ စက္ကန့်မလပ် အသစ် ပြန်ဖြစ်နေတဲ့ သဘာဝ ဖြစ်စဉ်ကြီး သက်သက်ပါပဲ။

၂။ ဓမ္မ ရှုထောင့်မှ သေဆုံးနေသော ‘ငါ’ (နာမ်တရား၏ အနိစ္စ)

ရုပ်တရားက ဒီလောက် မြန်မြန်ဆန်ဆန် သေဆုံးပြီး အသစ်ဖြစ်နေတယ် ဆိုရင်၊ မျက်စိနဲ့ မမြင်ရတဲ့ စိတ် (နာမ်တရား) ရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှု အမြန်နှုန်းကတော့ ရုပ်တရားထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာ ပိုပြီး လျင်မြန်ပါတယ်။

လူတွေက ထင်ကြတယ်… “မနေ့က ဒေါသထွက်ခဲ့တာ ငါပဲ၊ အခု ဒေါသထွက်နေတာလည်း ငါပဲ၊ မနက်ဖြန် စိတ်ဆိုးရင်လည်း ငါပဲ” လို့ ထင်ကြတယ်။ “ငါ့စိတ်” ဆိုတာကြီးက ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အခိုင်အမာ ကိန်းအောင်းနေပြီး သူကပဲ ဟိုဟာ တွေးလိုက်၊ ဒီဟာ ခံစားလိုက် လုပ်နေတယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ ဒါဟာ လုံးဝ မှားယွင်းတဲ့ အယူအဆပါ။

တကယ့် အရှိတရားကို ပြောရရင် “စိတ်” ဆိုတာ အကောင်အထည်၊ အတုံးအခဲ ကြီး မဟုတ်ပါဘူး။ အာရုံ (Object) နဲ့ ဒွါရ (Sense Door) တိုက်မိတဲ့ အခါတိုင်းမှာ အသစ်အသစ် ပေါ်လာတဲ့ “သိမှု ဖြစ်စဉ်” (Cognitive Process) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ စိတ် (Citta) နဲ့ စိတ်နဲ့ ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စေတသိက် (Cetasika – ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ) တွေဟာ ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ပျက်စီး (သေဆုံး) သွားကြပါတယ်။

စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့၏ ဖြစ်ပျက်ပုံ (ဥပမာများ):

မြင်သိစိတ်: ခင်ဗျားရဲ့ မျက်စိ (စက္ခုပသာဒ) နဲ့ အဆင်းအာရုံ (ရူပါရုံ) တစ်ခု တိုက်မိလိုက်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ “မြင်သိစိတ်” လေး တစ်ခု ဖျတ်ခနဲ ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီစိတ်က အဆင်းကို မြင်တဲ့ အလုပ်ကို လုပ်ပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတယ်။ ပြီးမှ နောက်ထပ် အသံကြားရင် “ကြားသိစိတ်” အသစ်တစ်ခု ထပ်ပေါ်လာတယ်။

ခံစားမှု (ဝေဒနာ): တစ်ယောက်ယောက်က ခင်ဗျားကို ဆဲလိုက်တယ်။ နားကနေ ကြားလိုက်တဲ့ အခါမှာ မကျေနပ်တဲ့၊ ခံပြင်းတဲ့ စိတ် (ဒေါသ) နဲ့အတူ ဆင်းရဲတဲ့ ခံစားမှု (ဒုက္ခဝေဒနာ) လေး ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီ မနေ့က ပေါ်ခဲ့တဲ့ ဒေါသစိတ်၊ မနေ့က ခံစားခဲ့ရတဲ့ ဝေဒနာဟာ မနေ့က အဲဒီ အချိန်လေးမှာတင် ဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီ အချိန်လေးမှာတင် ပျက်စီး သေဆုံးသွားခဲ့ပါပြီ။

ဒီနေ့ ပြန်တွေးပြီး ဒေါသထွက်ခြင်း: “ဒါဆိုရင် ကျနော်က မနေ့က ဆဲသွားတဲ့ ကိစ္စကို ဒီနေ့ ပြန်တွေးပြီး ဒေါသထွက်နေသေးတယ်လေ။ ဒါဆို မနေ့က ဒေါသနဲ့ ဒီနေ့ ဒေါသက အတူတူပဲ မဟုတ်ဘူးလား” လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်။

လုံးဝ မတူပါဘူး။ ဒီနေ့ ခင်ဗျား ပြန်တွေးလိုက်တဲ့ အချိန်မှာ ပေါ်လာတဲ့ ဒေါသဟာ “မနေ့က ဒေါသကြီး” က အိပ်ရာထဲက နိုးလာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မနေ့က မှတ်သားထားတဲ့ သညာ (Memory) ကို အကြောင်းပြုပြီး အခု ပစ္စုပ္ပန် စက္ကန့်မှာ “အသစ် ထပ်မံ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဒေါသစိတ် အသစ်” သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအချက်ကို သေချာ သဘောပေါက်ဖို့ လိုပါတယ်။ မနေ့က စိတ်နဲ့ စေတသိက်တွေဟာ မနေ့ကတည်းက အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်း သေဆုံးသွားခဲ့ပြီ။ အခု ဒီစာကို ဖတ်နေတဲ့ အချိန်မှာ ပေါ်လာတဲ့ နားလည်သဘောပေါက်တဲ့ စိတ်၊ စဉ်းစားတဲ့ စိတ်တွေဟာ အခု လက်ရှိ အကြောင်းတရား (စာကို ဖတ်ခြင်း) ကြောင့် အသစ်တဖန် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ နာမ်တရား အသစ်တွေ ချည်းပါပဲ။

ဘယ်စိတ်၊ ဘယ်စေတသိက်မှ အဟောင်း ပြန်မလာပါဘူး။ အရာရာဟာ အသစ်တွေချည်းပါပဲ။ ဒီလို စိတ်တွေ၊ စေတသိက်တွေဟာ စက္ကန့်မလပ်၊ အလွန်လျင်မြန်တဲ့ နှုန်းနဲ့ ဖြစ်လိုက်၊ ပျက်လိုက် (သေဆုံးလိုက်)၊ နောက်စိတ်သစ် တစ်ခု အစားထိုး ဝင်ရောက်လာလိုက်နဲ့ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေတာကိုပဲ ကျနော်တို့က အသိဉာဏ် မမီတဲ့အခါ “ငါ့စိတ်က တစ်ဆက်တည်းပဲ၊ ငါတွေးနေတာပဲ” လို့ အထင်မှားသွားကြတာပါ။

၃။ ‘ငါ’ ဟု အထင်မှားစေသော ဆက်စပ်မှု (The Illusion of Continuity)

ရုပ်တရားကလည်း ဆဲလ်တွေ စက္ကန့်တိုင်း သေပြီး အသစ်ဖြစ်နေတယ်။ နာမ်တရားကလည်း စိတ်နဲ့ စေတသိက်တွေ စက္ကန့်တိုင်း ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတယ်။ ဒါဆိုရင် ဘာလို့ ကျနော်တို့က “ငါ” လို့ ခံစားနေရသလဲ။ ဘာလို့ “မနေ့က ငါ နဲ့ ဒီနေ့ ငါ အတူတူပဲ” လို့ ထင်နေရသလဲ။

အဖြေကတော့ “အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု (Causality) ရဲ့ လျင်မြန်လွန်းမှု” ကြောင့်ပါပဲ။

ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ပျက်သွားတိုင်း၊ အဲဒီ ပျက်သွားတဲ့ ဖြစ်စဉ်ဟောင်း (အကြောင်းတရား) ကနေ နောက်ထပ် ဖြစ်စဉ်သစ် (အကျိုးတရား) တစ်ခုကို အကြားအလပ်မရှိ ချက်ချင်း ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ အဲဒီလို အကြားအလပ်မရှိ ဆက်တိုက် ဖြစ်နေတာကို ပုထုဇဉ်တို့ရဲ့ သာမန် မျက်စိနဲ့ သာမန်ဉာဏ်က မခွဲခြားနိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့်မို့လို့ သဘာဝတရား အမြောက်အမြားကို ဥပမာပေးပြီး ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်အောင် လုပ်ရပါတယ်။

မြစ်ရေစီးကြောင်း ဥပမာ:

ခင်ဗျား မြစ်ကမ်းဘေးမှာ ထိုင်ပြီး မြစ်ကြီးကို ကြည့်နေတယ် ဆိုပါစို့။ “ဧရာဝတီမြစ်ကြီးကတော့ အမြဲတမ်း ဒီအတိုင်းပဲ၊ မနေ့ကလည်း ဒီဧရာဝတီ၊ ဒီနေ့လည်း ဒီဧရာဝတီပဲ” လို့ ခင်ဗျား ထင်ပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ ခင်ဗျား ဉာဏ်နဲ့ စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ခင်ဗျား ရှေ့မှာ စီးဆင်းသွားတဲ့ ရေမော်လီကျူးတွေဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ တစ်စက္ကန့်က ရေတွေ မဟုတ်တော့ပါဘူး။ အသစ် အသစ်သော ရေစီးကြောင်းတွေက ဆက်တိုက် စီးဆင်းနေတာပါ။ ခင်ဗျား မြစ်တစ်စင်းတည်းကို နှစ်ခါ ပြန်ဆင်းလို့ မရပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ခင်ဗျား ဒုတိယအကြိမ် ဆင်းလိုက်တဲ့ အချိန်မှာ အဲဒီရေတွေဟာ အဟောင်းတွေ မဟုတ်တော့ဘဲ အသစ်တွေ ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။ “ဧရာဝတီမြစ်” ဆိုတာ အရှိတရား မဟုတ်ပါဘူး၊ အဆက်မပြတ် စီးဆင်းနေတဲ့ ရေအလျဉ်ကို ကျနော်တို့က နာမည်တပ်ထားတဲ့ “ပညတ်” (Label) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဖယောင်းတိုင် မီးတောက် ဥပမာ:

ညဘက်မှာ ဖယောင်းတိုင် တစ်တိုင် ထွန်းထားတယ်။ အဲဒီ မီးတောက်ကလေးကို ကြည့်ပြီး “ဒီမီးတောက်ကလေးက တစ်ညလုံး လင်းနေတာပဲ” လို့ ထင်ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ့် အရှိတရားမှာ၊ ပထမ စက္ကန့်က လောင်ကျွမ်းသွားတဲ့ မီးတောက်ဟာ ဒုတိယ စက္ကန့်မှာ လောင်ကျွမ်းနေတဲ့ မီးတောက် မဟုတ်ပါဘူး။ ဖယောင်းဆီနဲ့ မီးစာကို အကြောင်းပြုပြီး မီးတောက်အသစ်တွေက အဆက်မပြတ် ဆက်တိုက် လောင်ကျွမ်းနေတာပါ။ အဲဒီ လောင်ကျွမ်းမှု အရှိန် (Continuity) ကြောင့် ကျနော်တို့က “မီးတောက်တစ်ခုတည်း” လို့ ထင်သွားတာပါ။

ကျနော်တို့ရဲ့ ‘ငါ’ ၊ ကျနော်တို့ရဲ့ ‘ခန္ဓာကိုယ်’ ဆိုတာလည်း အဲဒီ မြစ်ရေစီးကြောင်း၊ အဲဒီ မီးတောက်နဲ့ အတိအကျ အတူတူပါပဲ။ မနေ့က ရုပ်နာမ်တွေဟာ မနေ့ကတည်းက သေဆုံးသွားခဲ့ပြီ။ အခု လက်ရှိ ရုပ်နာမ်တွေဟာ အကြောင်းတရားတွေကြောင့် အသစ်တဖန် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်နာမ် အသစ်တွေပါ။ “ငါ” ဆိုတာ တကယ်တော့ မရှိပါဘူး။ အဆက်မပြတ် ဖြစ်လိုက်၊ ပျက်လိုက်၊ သေဆုံးလိုက်၊ အသစ်ဖြစ်လိုက် လုပ်နေတဲ့ “ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်ကြီး” (Process of Mind and Matter) သာလျှင် ရှိပါတယ်။ အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကြီးကို ကျနော်တို့က “ငါ” လို့ နာမည်တပ်ပြီး စွဲလမ်းနေကြတာပါ။

၄။ သောတာပန်ဖြစ်ရန် အားထုတ်နေသူ (သေက္ခ) ၏ အမြင်

သောတာပန်ဖြစ်ရန် အားထုတ်နေသူ (သေက္ခ) တစ်ယောက်ဟာ တရားထိုင်တဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် နေ့စဉ်ဘဝမှာ အလုပ်လုပ်နေတဲ့အခါ၊ ဒီ “စက္ကန့်တိုင်းမှာ သေဆုံးနေတဲ့ သဘော” ကို ဉာဏ်နဲ့ အမြဲတမ်း နှလုံးသွင်းပါတယ်။

ဝေဒနာကို ရှုမှတ်ခြင်း: ခြေထောက် နာလာတယ်၊ ကိုက်လာတယ် ဆိုပါစို့။ “ငါ နာတယ်” လို့ မတွေးတော့ပါဘူး။ “ဪ… နာကျင်တဲ့ ဒုက္ခဝေဒနာ ဆိုတဲ့ နာမ်တရားလေး ပေါ်လာပါလား” လို့ အရှိအတိုင်း သိလိုက်တယ်။ ပြီးရင် အဲဒီ ဝေဒနာလေးဟာ တစ်ဆက်တည်း ကြီးမဟုတ်ဘဲ၊ ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက်နဲ့ အမြဲတမ်း သေဆုံးပြီး အသစ်ဖြစ်နေတာကို ဉာဏ်နဲ့ စောင့်ကြည့်ပါတယ်။ အဲဒီလို ကြည့်နိုင်ရင် နာကျင်မှု (Pain) ရှိပေမယ့်၊ “ငါ နာတယ်” ဆိုတဲ့ ဆင်းရဲမှု (Suffering) ကနေ လွတ်မြောက်သွားပါတယ်။

ဒေါသကို ရှုမှတ်ခြင်း: သူတစ်ပါးက ကိုယ့်ကို အထင်လွဲလို့ ဒေါသထွက်လာတဲ့ အခါမှာလည်း၊ အဲဒီ ဒေါသနောက်ကို လိုက်မသွားတော့ပါဘူး။ “ဒေါသစိတ် ဆိုတာ ပေါ်လာပြီးရင် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားမယ့်၊ သေဆုံးသွားမယ့် နာမ်တရား အသစ်လေး တစ်ခု သက်သက်ပါလား” လို့ သိလိုက်တဲ့အတွက်၊ အဲဒီ ဒေါသအပေါ်မှာ “ငါ့ ဒေါသ” ဆိုပြီး အသက်သွင်း အကောင်အထည်ဖော်တာကို ရပ်တန့်လိုက်နိုင်ပါတယ်။

မနေ့က ငါ နဲ့ ဒီနေ့ ငါ ဟာ လုံးဝ မတူဘူး၊ စက္ကန့်မလပ် သေဆုံးနေတယ် ဆိုတာကို အသေအချာ ပိုင်းခြားသိမြင်သွားတဲ့ အခါမှာ “ငါ” ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Personality Belief) ဟာ အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါတော့တယ်။ “ငါမှ မရှိတာ၊ ငါ့ပစ္စည်း၊ ငါ့ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ငါ့မိသားစု ဆိုတာတွေဟာလည်း ဘယ်မှာ တကယ် ရှိတော့မလဲ” ဆိုတဲ့ ဉာဏ်အမြင် ပွင့်လာပါပြီ။ ဒါဟာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကနေ လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် အမှန်ကန်ဆုံးသော လမ်းစပါပဲ။

၅။ အနတ္တ ဆိုတာ အဆိုးမြင်ဝါဒ (Nihilism) မဟုတ်ပါ

ဒီနေရာမှာ မဖြစ်မနေ ရှင်းလင်းရမယ့်၊ လူတော်တော်များများ အထင်လွဲတတ်တဲ့ အလွဲကြီး တစ်ခု ရှိပါတယ်။

“ဒီလိုဆိုရင် မနေ့က ငါ နဲ့ ဒီနေ့ ငါ မတူဘူး၊ ငါက စက္ကန့်တိုင်းမှာ သေနေတာ၊ ရုပ်နာမ်တွေက အသစ်ဖြစ်နေတာ၊ ငါဆိုတာ မရှိဘူး အနတ္တပဲ ဆိုရင်… ငါ ဘာလုပ်လုပ် ဘာမှ အပြစ်မရှိတော့ဘူးပေါ့။ မနေ့က အကြွေးယူခဲ့တာ မနေ့က ငါလေ၊ ဒီနေ့ ငါမှ မဟုတ်တာ ပြန်ဆပ်စရာ မလိုတော့ဘူးပေါ့။ ငါမဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး၊ တာဝန်ယူစရာ မလိုဘူး” လို့ တလွဲ ကောက်ချက်ချတတ်ပါတယ်။

ဒါဟာ အင်မတန် အန္တရာယ်ကြီးတဲ့ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အမြင်ပါ။ “အနတ္တ” ဆိုတာဟာ “ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး” ဆိုတဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒကို ရှောင်ကြဉ်ရပါမယ်။

ဗုဒ္ဓဟောကြားတဲ့ အနတ္တ (Non-self) ဆိုတာ တာဝန်မဲ့ခိုင်းတာ မဟုတ်ပါဘူး။ “ငါ” ဆိုတဲ့ ခိုင်မြဲတဲ့ အကောင်အထည် မရှိဘူး လို့ ငြင်းဆိုတာ ဖြစ်ပေမယ့်၊ “အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု (Causality / Law of Kamma)” ကတော့ တိတိကျကျကို အလုပ်လုပ်နေတယ် ဆိုတာကို အပြည့်အဝ လက်ခံထားပါတယ်။

မနေ့က ခင်ဗျား အကြွေးယူခဲ့တယ် ဆိုတာ “မနေ့က ရုပ်နာမ်ဖြစ်စဉ် (အကြောင်းတရား)” ပါ။ အဲဒီ အကြောင်းတရားကနေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဒီကနေ့ ရုပ်နာမ်ဖြစ်စဉ် (အကျိုးတရား) ဆီကို အဲဒီ အကြွေးဆိုတဲ့ တာဝန်က အတိအကျ ကူးစက် ပါလာပါတယ်။ စပါးစေ့ (အကြောင်း) ကို စိုက်ရင် စပါးပင် (အကျိုး) ပေါက်သလိုပါပဲ။ စပါးစေ့နဲ့ စပါးပင်ဟာ ပုံပန်းသဏ္ဍာန် လုံးဝ မတူပါဘူး၊ သေဆုံးပြီး အသစ်ဖြစ်သွားတာ မှန်ပေမယ့်၊ အကြောင်းနဲ့ အကျိုးကတော့ အတိအကျ ဆက်စပ်နေပါတယ်။

ဒါကြောင့် အနတ္တကို တကယ် နားလည်တဲ့သူဟာ ပိုပြီးတောင် တာဝန်ကျေပွန်ပါတယ်။ ပိုပြီး သတိထားပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အခု လက်ရှိ စက္ကန့်မှာ သူပြုလုပ်လိုက်တဲ့ အကြောင်းတရားတိုင်း (အတွေး၊ အပြော၊ အလုပ်) ဟာ နောက်စက္ကန့်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာမယ့် ရုပ်နာမ်အသစ်တွေအပေါ်မှာ အတိအကျ အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိနေမယ် ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်နေလို့ပါပဲ။ အနတ္တ အမြင်ဆိုတာ ဥာဏ်ပညာနဲ့ ယှဉ်ပြီး အကောင်းဆုံးသော အကြောင်းတရားတွေကို ဖန်တီးဖို့ (Proactive ဖြစ်ဖို့) တွန်းအားပေးတဲ့ အမြင်မှန် ဖြစ်ပါတယ်။

၆။ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် အဓိပတိတရား လေးပါးဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းပါ

“ငါ” ဟာ စက္ကန့်တိုင်းမှာ သေဆုံးနေတယ် ဆိုတဲ့ အမှန်တရား (သစ္စာတရား) ကို သိသွားပြီ ဆိုရင်၊ ကျနော်တို့အနေနဲ့ အချည်းနှီး အချိန်ဖြုန်းနေလို့ မရတော့ပါဘူး။ ကံတရားကို ထိုင်စောင့်နေလို့လည်း မရပါဘူး။ လွတ်မြောက်မှုအတွက် ကိုယ်တိုင် အားထုတ်ရပါမယ်။

အဓိပတိတရားလေးပါး နဲ့ပြည့်စုံရင် မိမိလိုတာ ပြည့်တယ် ဆိုတာကို ခိုင်ခိုင်မာမာ နှလုံးသွင်းပါ။

၁။ ဆန္ဒ (Chanda): ဒီလို အနှစ်သာရမရှိဘဲ ဖြစ်လိုက် သေဆုံးလိုက် လုပ်နေတဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်ကြီး (သံသရာ) ကနေ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ချင်တဲ့၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုချင်တဲ့ ပြင်းပြတဲ့ ဆန္ဒ ရှိရပါမယ်။

၂။ စိတ္တ (Citta): အဲဒီ လွတ်မြောက်ရေး ပန်းတိုင်အပေါ်မှာ စိတ်ကို စူးစူးစိုက်စိုက် ထားရှိရပါမယ်။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ ရုပ်နာမ်ဖြစ်ပျက်မှုတွေကို သတိကပ်ပြီး မျက်ခြည်မပြတ် စောင့်ကြည့်တဲ့ စိတ်ဓာတ် ရှိရပါမယ်။

၃။ ဝီရိယ (Viriya): “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲ ဝင်လာတိုင်း၊ ဒေါသ လောဘတွေ ပေါ်လာတိုင်း၊ ဒါဟာ သေဆုံးသွားမယ့် အရာတွေပါလား လို့ အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်အောင် အဆက်မပြတ် ကြိုးစားအားထုတ်ရပါမယ်။

၄။ ဝီမံသ (Vimamsa): အကြောင်းအကျိုးကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတဲ့ ပညာဉာဏ်ပါ။ “မနေ့က ငါ နဲ့ ဒီနေ့ ငါ မတူဘူး၊ ဒါဟာ အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်တဲ့ အကျိုး ရုပ်နာမ်သက်သက်ပဲ” လို့ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်အောင် ဆင်ခြင်ရပါမယ်။

ဒီ အဓိပတိတရား လေးပါးကို လက်နက်သဖွယ် အသုံးပြုပြီး မိမိရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ စိတ္တာနုပဿနာကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးသွားမယ် ဆိုရင်၊ လူဝတ်ကြောင်ပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ရဟန်းပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ သောတာပန် အစရှိတဲ့ အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ဖို့ဆိုတာ လက်တစ်ကမ်းမှာတင် ရှိပါတယ်။

နိဂုံး

မိတ်ဆွေတို့…

“ငါ” ဆိုတာကြီးက တစ်သက်လုံး ခိုင်မြဲနေတယ် ဆိုတဲ့ အိပ်မက်ကြီးထဲကနေ အခုပဲ နိုးထလိုက်ကြပါ။

မှန်ရှေ့မှာ ရပ်ပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်ကြည့်ပါ။ အဲဒီ မှန်ထဲက မြင်နေရတဲ့ ရုပ်ကြီးဟာ မနေ့က ရုပ် မဟုတ်တော့ပါဘူး။ စက္ကန့်မလပ် သေဆုံးနေပြီး အသစ်ဖြစ်နေတဲ့ ဆဲလ်တွေရဲ့ အစုအဝေးကြီး သက်သက်ပါ။ ခင်ဗျားရဲ့ ခေါင်းထဲမှာ တွေးနေတဲ့၊ ခံစားနေတဲ့ စိတ်တွေဟာလည်း မနေ့က စိတ်တွေ မဟုတ်တော့ပါဘူး။ စက္ကန့်မလပ် ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်စီးသွားမယ့် နာမ်တရား သက်သက်တွေပါ။

ကျနော်တို့ဟာ စက္ကန့်တိုင်းမှာ သေဆုံးနေကြပါတယ်။ ဒါဟာ ကြောက်စရာ ကောင်းတဲ့ အရာ မဟုတ်ပါဘူး။ “ငါ” ဆိုတဲ့ အကျဉ်းထောင်ကြီးထဲကနေ လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် သဘာဝတရားက ပြသနေတဲ့ အကြီးမားဆုံးသော “တရားပြကွက်” ကြီးသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီ အရှိတရားကို ဉာဏ်နဲ့ မျက်ခြည်မပြတ် စောင့်ကြည့်ပါ။ ပညတ်ကို ခွာပြီး ပရမတ် (အရှိတရား) ကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။

“ငါ” သေဆုံးနေတာကို တကယ် မြင်တဲ့နေ့ဟာ… ခင်ဗျား သံသရာ ဝဋ်ဆင်းရဲကနေ အမှန်တကယ် ရှင်သန်လွတ်မြောက်တဲ့ နေ့ပါပဲ။

ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်နိုင်ကြပါစေ။

ထက်အောင်