ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ် ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်သည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်စေရန် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုလွတ်မြောက်ရာ လမ်းကြောင်းကို လျှောက်လှမ်းရန်အတွက် သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်လာကြသော ရဟန်းတော်များတွင် အစဉ်အလာအရ “ဂန္ထဓုရ” (စာပေကျမ်းဂန်များကို သင်ကြားပို့ချခြင်း) နှင့် “ဝိပဿနာဓုရ” (တရားဘာဝနာ ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း) ဟူ၍ တာဝန်နှစ်ရပ် ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ပြောဆိုလေ့ ရှိကြပါသည်။ သို့သော် ခေတ်ကာလများ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ “ဂန္ထဓုရ” ဟူသော စကားလုံးသည် တရားမအားထုတ်လိုသူများ၊ ပညတ်လောက၏ အာရုံများတွင်သာ မွေ့လျော်လိုသူများအတွက် အလွန်ခိုင်မာလှသော၊ အပြစ်ကင်းလှသော အကြောင်းပြချက် (Excuse) တစ်ခုအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလာခဲ့သည်ကို ဝမ်းနည်းဖွယ်ရာ တွေ့မြင်လာရပါသည်။
ယနေ့ခေတ် ရဟန်းအများစုသည် “စာပေပရိယတ္တိများကို သင်ကြားပို့ချနေခြင်းဖြင့် သာသနာတော်ကြီး အဓွန့်ရှည်တည်တံ့အောင် ထိန်းသိမ်းနေသည်”၊ “လူဝတ်ကြောင်များကို တရားဟောပြခြင်းဖြင့် သူတို့ နားလည်သဘောပေါက်အောင် လုပ်ဆောင်ပေးနေသည်” ဟူသော အကြောင်းပြချက်များဖြင့် တစ်သက်တာလုံးကို စာအုပ်စာပေများကြားတွင်သာ အချိန်ကုန်လေ့ရှိကြပါသည်။ ဤနေရာတွင် ကျွန်တော်တို့ ပြတ်ပြတ်သားသား ရှုမြင်ရမည့်၊ အမှန်တရားကို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ လက်ခံရမည့် အချက်တစ်ချက် ရှိနေပါသည်။ ရဟန်းတော်များအနေဖြင့် လူတွေ အရိယာဖြစ်ဖို့ လိုက်လံလုပ်ဆောင်ပေးရန် တာဝန် လုံးဝ မရှိပါ။ ထို့ထက်ပို၍ သာသနာတော်ကြီး အဓွန့်ရှည်တည်တံ့အောင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရမည် ဆိုသော တာဝန်လည်း လုံးဝ (လုံးဝ) မရှိပါ။ သူတို့၏ တခုတည်းသော တာဝန်က သံသရာကလွတ်မြောက်သော အရိယာ အနည်းဆုံး သောတာပန် ဖြစ်အောင် လုပ်ဖို့ တခုတည်းပါ။ ဒီတခုတည်းမှ ဒီတခုတည်းသာ ဖြစ်ပါသည်။ အခြား မည်သည့် တာဝန်ဝတ္တရားမျှ မရှိပါ။
ထိုတစ်ခုတည်းသော တာဝန်ကို မျက်ကွယ်ပြု၍ ဂန္ထဓုရ ဟူသော ခေါင်းစဉ်အောက်တွင် ရပ်တည်နေခြင်းသည် အမှန်တကယ်တော့ ပညတ် နှင့် ပရမတ် ကို ရောထွေးနေခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။ စာပေကျမ်းဂန်များ ဆိုသည်မှာ အမှန်တရားကို ညွှန်ပြသော “ပညတ်” (အမည်နာမ၊ သမုတ်ထားသော စကားလုံး) များသာ ဖြစ်ပါသည်။ ထိုပညတ်များသည် ပရမတ် (အမှန်တကယ် ရှိနေသော သဘောတရား) သို့ ရောက်ရန် လမ်းညွှန်မြေပုံများသာ ဖြစ်ပြီး၊ မြေပုံကို ဖတ်နေရုံဖြင့် ခရီးဆုံးသို့ မရောက်နိုင်ပါ။ ရဟန်းတစ်ပါးသည် “ငါသည် စာတတ်ပေတတ် ရဟန်းဖြစ်သည်”၊ “ငါသည် ဆရာတော်ဖြစ်သည်”၊ “ငါသည် ဓမ္မကထိက ဖြစ်သည်” ဟု မိမိကိုယ်မိမိ လူဟု၊ သတ္တဝါဟု ထင်မြင်ယူဆနေသရွေ့ ထိုရဟန်း၏ သန္တာန်တွင် “အတ္တဒိဋ္ဌိ” သည် ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေဆဲပင် ဖြစ်ပါသည်။
အမှန်တကယ်တော့ “သတ္တဝါ” ဆိုတာ ဘယ်တုန်းကမှ မရှိခဲ့ပါ။ “လူ” ဆိုတာ မရှိသလို “ရဟန်း” ဆိုတာလည်း မရှိပါ။ ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင် စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ် ဟူသော ပရမတ္ထ တရားလေးပါး (နိဗ္ဗာန်အပါအဝင်) သာ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ပညတ် ပရမတ် စပ်မနေပါနဲ့ ဟု ဆိုသည့်အတိုင်း၊ ပညတ်နယ်ပယ်ဖြစ်သော စာအုပ်များ၊ ဂုဏ်ပုဒ်များ၊ ဟောပြောပွဲများထဲတွင် လုံးပန်းနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ရုပ်နာမ်တို့၏ အမှန်တရားကို ဘယ်တော့မှ မြင်တွေ့နိုင်မည် မဟုတ်ပါ။
တရားအားထုတ်ခြင်းမှ တပါး အခြားနည်းလမ်းမရှိ ဟူသော စကားရပ်သည် ဤနေရာတွင် အလွန်တိကျမှန်ကန်လှပါသည်။ စာအုပ်များကို မည်မျှပင် အာဂုံဆောင်နိုင်စေကာမူ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို အက္ခရာမလွဲ ရွတ်ဆိုနိုင်စေကာမူ မိမိတို့၏ ခန္ဓာပေါ်တွင် လက်တွေ့ “ဖြစ်ပျက်” (မိမိတို့၏ စိတ်၊ စေတသိတ် တို့သည် ဖြစ်ပြီးပျက်နေသည်ကို သဘောပေါက်နားလည်ခြင်း) ကို မမြင်သရွေ့ မဂ္ဂသစ္စာ သည် ပျောက်ဆုံးနေဆဲသာ ဖြစ်ပါသည်။
ဂန္ထဓုရကိုသာ အကြောင်းပြ၍ လူမှုရေးကိစ္စများ၊ အခြားသော ပညတ်ကိစ္စများတွင်သာ အာရုံများနေမည်ဆိုလျှင် ထိုရဟန်း၏ သတိသည် “မိစ္ဆာသတိ” သာ ဖြစ်သွားပါလိမ့်မည်။ လူမှုရေး သတိထားခြင်း၊ တဏှာ မာန ဒိဋ္ဌိ နှင့် ယှဉ်သော သတိ စသည်တို့ကို မိစ္ဆာသတိဟု ခေါ်ပါသည်။ မှန်ကန်သော သတိ (သမ္မာသတိ) ဆိုသည်မှာ တရားအားထုတ်စဉ် ခန္ဓာတွင် ဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်နာမ်များအပေါ်၌သာ အစဉ်ကပ်နေသော သတိကို ဆိုလိုပါသည်။ ထိုသမ္မာသတိ မရှိလျှင် မိမိတို့၏ ခန္ဓာပေါ်တွင် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ ဟု မှန်ကန်စွာ မြင်ခြင်း ဟူသော “သမ္မာဒိဋ္ဌိ” သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာစရာ အကြောင်းမရှိတော့ပါ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မရှိလျှင် မဂ္ဂသစ္စာ ဆိုသည်မှာ ဝေးကွာလွန်းသော အရာတစ်ခုသာ ဖြစ်သွားပါတော့သည်။
အချို့က စာပေကျမ်းဂန်များကို ဖတ်ရှုလေ့လာရင်း သဘောတရားများကို နားလည်သွားသောအခါ၊ စိတ်ထဲတွင် ငြိမ်းချမ်းမှု တစ်စုံတစ်ရာ ရရှိသွားသောအခါ “ငါ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုပြီ၊ တရားသိပြီ” ဟု လွဲမှားစွာ ယူဆတတ်ကြပါသည်။ ဤသည်မှာ အလွန်အန္တရာယ်များသော အယူအဆ ဖြစ်ပါသည်။ နိဗ္ဗာန်ဆိုတာ မဂ်အခိုက်၊ ဖိုလ်အခိုက်မှာမှ ရနိုင်တာ ဖြစ်ပါသည်။ သာမန်အချိန်တွင် အမှန်တရားကို တွေးတောဆင်ခြင်၍ သဘောပေါက်ရုံ၊ စိတ်လေး ကြည်လင်အေးချမ်းသွားရုံဖြင့် နိဗ္ဗာန်ရောက်သည်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သည်ဟု လုံးဝ (လုံးဝ) မသုံးနှုန်းအပ်ပါ။ မဂ်စိတ် ဖိုလ်စိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည့် ထို သီးသန့် အခိုက်အတန့်လေး (မဂ်အခိုက်၊ ဖိုလ်အခိုက်) တွင်သာ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ပရမတ္တတရားကို အာရုံပြုနိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထိုအခိုက်အတန့်ကို ရရှိရန်အတွက် စာဖတ်နေ၍ မရပါ။ စာသင်နေ၍ မရပါ။ တရားအားထုတ်ခြင်းမှ တပါး အခြားနည်းလမ်း လုံးဝ မရှိပါ။
ခန္ဓာကိုယ်၏ သဘောတရားများကို ရှုမှတ်ရာတွင် အားလုံးသည် “အနတ္တ” (မိမိ အလိုကျ မဖြစ်ခြင်း၊ အစိုးမရခြင်း) သဘောတရားများသာ ဖြစ်သည်ကို တွေ့မြင်ရပါမည်။ “ငါ” က လုပ်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ အကြောင်းတရားကြောင့် အကျိုးတရားများ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း (ဖြစ်ပျက်) သာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် အလွန်သတိထားရမည့် အချက်မှာ အနတ္တသည် လက်လျော့ခြင်းမဟုတ် ဆိုသည့် အချက်ပင် ဖြစ်ပါသည်။ “ခပ်သိမ်းသောအရာသည် အနတ္တချည်းသာ ဖြစ်တယ်။ ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး။ ဖြစ်ချင်တာ ဖြစ်မှာပဲ” ဆိုတဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒ (Pessimism) ဖြင့် တရားမအားထုတ်ဘဲ လက်ပိုက်ကြည့်နေခြင်းမျိုးကို လုံးဝ ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။
“အားထုတ်သူ မရှိ” ဟူသော စကားရပ်သည် မှန်ကန်ပါသည်။ ပရမတ်အမြင်ဖြင့် ကြည့်လျှင် “ငါ” ဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်က တရားအားထုတ်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ရုပ်နာမ် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု ဖြစ်စဉ်သက်သက်သာ ရှိပါသည်။ သို့သော် ထိုသို့ အတ္တမဟုတ်မှန်း သိလျက်နှင့်ပင် လွတ်မြောက်လိုသောစိတ်ဖြင့် မဆုတ်မနစ် ကြိုးစားအားထုတ်ရပါမည်။ ပညတ်လောက၏ ဂန္ထဓုရ တာဝန်များကို ခေတ္တဘေးဖယ်ထားပြီး၊ မိမိကိုယ်တိုင် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ကို ရရှိရန်အတွက် လက်တွေ့ ဝိပဿနာနယ်ပယ်ထဲသို့ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ဝင်ရောက်ရပါမည်။
ရဟန်းတော်များအနေဖြင့် သင်္ကန်းဝတ်ရခြင်း၏ မူလရည်ရွယ်ချက်ကို အစဉ်အမြဲ နှလုံးသွင်းသင့်ပါသည်။ အပါယ်တံခါး မပိတ်သေးသော၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ နှင့် ဝိစိကိစ္ဆာ တရားများ ကိန်းအောင်းနေဆဲဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ဘဝဖြင့် သေဆုံးရမည်ဆိုလျှင် မိမိ တတ်ကျွမ်းခဲ့သော စာပေကျမ်းဂန်များသည် မိမိကို ကယ်တင်နိုင်မည် မဟုတ်ပါ။ စာတတ်ပေတတ် ပုထုဇဉ်သည်လည်း အပါယ်သို့ ကျရောက်နိုင်သည်သာ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် “ဂန္ထဓုရ” ဟူသော လှပသည့် အကြောင်းပြချက်နောက်တွင် ပုန်းအောင်းမနေဘဲ၊ မိမိ၏ သန္တာန်တွင် ပျောက်ဆုံးနေသော မဂ္ဂသစ္စာကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် ခန္ဓာဉာဏ်ရောက် တရားအားထုတ်ခြင်း အလုပ်ကိုသာ နေ့ရက်တိုင်းတွင် ဦးစားပေး ပြုလုပ်ရမည် ဖြစ်ပါသည်။
လူ၊ ရဟန်း အရိယာ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေး ဆိုသည်မှာ စာအုပ်များ ဖတ်နေရုံဖြင့်၊ တရားပွဲများ ကျင်းပနေရုံဖြင့် မဖြစ်နိုင်ပါ။
မိမိကိုယ်တိုင်က “သတ္တဝါသည် ဘယ်တုန်းကမှမရှိ” ဟူသော အမှန်တရားကို ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်သော၊ “ဖြစ်ပျက်” ကို မျက်မှောက်ပြုသော သောတာပန် အရိယာများ ဖြစ်လာမှသာလျှင် အမှန်တကယ် အေးချမ်းသော၊ အနှစ်သာရရှိသော လောကတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ရဟန်းတို့၏ တခုတည်းသော တာဝန်ဖြစ်သည့် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရေးအတွက်၊ “ဒီတခုတည်းမှ ဒီတခုတည်း” သော ရည်မှန်းချက်ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် “ဂန္ထဓုရ” ကို အကြောင်းပြမနေဘဲ “ဝိပဿနာဓုရ” ဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာကို လက်တွေ့ ရှာဖွေကြပါစို့ဟု တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်ပါသည်။