မိတ်ဆွေ… ခင်ဗျားဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တစ်ယောက်လား။ ဒီမေးခွန်းကို မေးလိုက်ရင် လူတိုင်းက “ဟုတ်ပါတယ်” လို့ ဖြေကြမှာပါ။ “ဒါဆိုရင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဆိုတာ ဘာကို ယုံကြည်တာလဲ” လို့ ထပ်မေးရင်… “ကံ၊ ကံ၏ အကျိုးကို ယုံကြည်ပါတယ်”၊ “ကောင်းတာလုပ်ရင် ကောင်းတာဖြစ်မယ်၊ မကောင်းတာလုပ်ရင် မကောင်းတာဖြစ်မယ် ဆိုတာကို လက်ခံပါတယ်” လို့ ဖြေကြပါလိမ့်မယ်။
ဒီအဖြေဟာ မှန်သလား။ မှန်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့… “ဗုဒ္ဓဘာသာ စစ်စစ်” ဖြစ်ဖို့အတွက် ဒီလောက်နဲ့ မလုံလောက်သေးပါဘူး။ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ပြောရရင်… “ကံ၊ ကံ၏ အကျိုး” ကို ယုံကြည်ခြင်းဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တစ်ခုတည်းမှာ ရှိတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ဂျိန်းဘာသာ နဲ့ တခြား အရှေ့တိုင်း ဘာသာတရား တော်တော်များများမှာလည်း ဒီအယူအဆ ရှိပါတယ်။ ဗုဒ္ဓမပွင့်ခင် ကတည်းက လောကမှာ “ကံ၊ ကံ၏ အကျိုး” အယူအဆ ရှိပြီးသားပါ။
ဒါဆိုရင် ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်ထွန်းလာတာ ဘာထူးလို့လဲ။ ဘုရားရှင်က ရှိရင်းစွဲ “ကံ” အယူအဆကို ထပ်ဆင့်ပြီး… “ကံ” ကို ကျော်လွန်သွားတဲ့ “ဉာဏ်” (ဝိပဿနာ/ အနတ္တ) လမ်းစဉ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့တာပါ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ညနေခင်းမှာတော့… ခင်ဗျားတို့ ကိုးကွယ်နေတဲ့ “ကံ” ဟာ ခင်ဗျားတို့ကို နိဗ္ဗာန်ပို့ပေးနိုင်သလား၊ ဒါမှမဟုတ် သံသရာထဲမှာပဲ ဆက်လည်စေသလား ဆိုတာကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေး ကြည့်ကြရအောင်။
၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (၂) မျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း
ဗုဒ္ဓစာပေမှာ “သမ္မာဒိဋ္ဌိ” (မှန်ကန်သော အမြင်) ကို နှစ်မျိုး ခွဲထားပါတယ်။ ဒါကို ကွဲကွဲပြားပြား မသိရင် ခင်ဗျားတို့ လမ်းပျောက်နိုင်ပါတယ်။
(က) ကမ္မသကတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (လောကီ အမြင်) ဒါကတော့ “သတ္တဝါတွေဟာ ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ရှိတယ်” လို့ ယုံကြည်တာပါ။ “ငါ လှူရင် ငါ ချမ်းသာမယ်”၊ “ငါ သီလစောင့်ရင် ငါ နတ်ပြည်ရောက်မယ်” ဆိုတဲ့ အမြင်ပါ။ ဒီအမြင်က ခင်ဗျားကို “အပါယ်ငရဲ” ကနေ ကယ်တင်နိုင်ပါတယ်။ လူချမ်းသာ၊ နတ်ချမ်းသာ ဖြစ်စေပါတယ်။ ဒါပေမဲ့… “သံသရာ” ကနေ မကယ်တင်နိုင်ပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ “ငါ” (အတ္တ) ခံပြီး လုပ်နေလို့ပါ။ “ငါ” ရှိနေသရွေ့ ဇာတ် (ဘဝ) မသိမ်းနိုင်ပါဘူး။
(ခ) သစ္စာနုလောမိက/ မဂ္ဂ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (လောကုတ္တရာ အမြင်) ဒါကမှ ဗုဒ္ဓရဲ့ ကိုယ်ပိုင် အစစ်အမှန်ပါ။ “ငါ လှူတာ မဟုတ်ဘူး… စေတနာ (သင်္ခါရ) ကြောင့် အကျိုးပေး (ဝိပါက်) ဖြစ်တာ”။ “ပြုလုပ်သူ (ငါ) လည်း မရှိဘူး၊ ခံစားသူ (ငါ) လည်း မရှိဘူး။ အကြောင်းနဲ့ အကျိုး ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်ပဲ ရှိတယ်” လို့ မြင်တာပါ။ ဒီအမြင်ကမှ “ငါ” ကို ဖြုတ်ပစ်နိုင်ပြီး သံသရာကို ဖြတ်တောက်နိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဝမ်းနည်းစရာ ကောင်းတာက… ကျွန်တော်တို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အများစုဟာ နံပါတ် (၁) အဆင့်မှာပဲ တစ်သက်လုံး ရပ်တန့်နေကြပြီး၊ နံပါတ် (၂) အဆင့်ကို တက်လှမ်းဖို့ မေ့လျော့နေကြတာပါပဲ။
၂။ ကုန်သည် စိတ်ဓာတ်ဖြင့် ကုသိုလ်ပြုခြင်း
ခင်ဗျားတို့ ဘုရားသွား၊ ကျောင်းသွား လုပ်တဲ့အခါ ခင်ဗျားတို့ရဲ့ စိတ်ကို ပြန်စစ်ဆေးဖူးလား။ “အရှင်ဘုရား… တပည့်တော် ဒီအလှူလေး လှူရတဲ့ အကျိုးအားကြောင့်… စီးပွားတွေ တက်ပါစေ၊ ရာထူးတွေ တက်ပါစေ၊ သားသမီးတွေ လိမ္မာပါစေ” ဆိုပြီး ဆုတောင်းကြတယ်။
ဒါဟာ “ကုန်သည် စိတ်ဓာတ်” ပါ။ ငွေတစ်သိန်း ရင်းပြီး ငွေတစ်သိန်း ပြန်မြတ်ချင်တဲ့ သဘောပါ။ ခင်ဗျားတို့က ကံတရားကို “ဘဏ်” တစ်ခုလို သဘောထားပြီး… ကုသိုလ် အပ်ငွေ လုပ်ထားမယ်၊ ပြီးရင် အတိုးနဲ့ ပြန်ထုတ်စားမယ်လို့ မျှော်လင့်နေကြတာပါ။
ဒီလို ယုံကြည်တာဟာ “ကမ္မသကတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ” အရ မှန်ကန်ပါတယ်။ ချမ်းသာလာပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့… အဲဒီ “ချမ်းသာခြင်း” ဟာ သံသရာထောင်ချောက်ရဲ့ “ရွှေကြိုး” တွေ ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။ စီးပွားတက်တော့ “ငါ့ဆိုင်၊ ငါ့ပိုက်ဆံ” ဆိုတဲ့ တဏှာ ကြီးလာမယ်။ ရာထူးတက်တော့ “ငါ့ရာထူး” ဆိုတဲ့ မာန ကြီးလာမယ်။ အဲဒီ တဏှာ နဲ့ မာန က ခင်ဗျားကို ဘဝသစ်တွေ ထပ်ဖန်တီးပေးပြီး အို နာ သေ ဒုက္ခသံသရာထဲမှာ ပြန်လည်စေပါလိမ့်မယ်။ ဒါကြောင့် “ကံ” ကို ယုံတာဟာ ထောင်ထဲမှာ နေပျော်အောင် ဖန်တီးတာနဲ့ တူပြီး၊ ထောင်ဖောက်တာနဲ့ မတူပါဘူး။
၃။ ကံကို ယုံသူတွေရဲ့ အကျပ်အတည်း
“ကံ၊ ကံ၏ အကျိုး” ကိုပဲ တစ်ယူသန် ယုံကြည်ထားသူတွေဟာ ဘဝမှာ အကြီးမားဆုံး စိတ်ဒုက္ခတစ်ခုကို ကြုံရတတ်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ – “ငါ ကောင်းတာလုပ်လျက်နဲ့ ဘာလို့ မကောင်းကျိုး ခံစားရတာလဲ” ဆိုတဲ့ ပြဿနာပါ။
“ငါ ဘုရားလဲ ရှိခိုးတယ်၊ အလှူလဲ လုပ်တယ်၊ သူများလဲ ဒုက္ခမပေးဘူး။ ဒါပေမဲ့ ငါ့ကျမှ စီးပွားပျက်တယ်၊ ရောဂါရတယ်၊ သားသမီး ဒုက္ခပေးတယ်” ဆိုပြီး ငိုကြွေးကြတယ်။ တချို့ဆိုရင် “ဘုရားလဲ မကယ်ပါလား” ဆိုပြီး သံသယတွေ ဝင်၊ သာသနာနဲ့ ဝေးသွားကြတာတွေ ရှိတယ်။
ဒါ ဘာကြောင့် ဖြစ်တာလဲ။ “ငါ” (အတ္တ) ကို အခြေခံပြီး ကံကို ယုံထားလို့ပါ။ “ငါ လုပ်ရင်၊ ငါ့ဆီကို ပြန်လာရမယ်” ဆိုတဲ့ မျှော်လင့်ချက် ထားမိလို့ပါ။
ဗုဒ္ဓရဲ့ ဒုတိယအဆင့် အမြင် (အနတ္တ လမ်းစဉ်) ရှိသူကတော့ ဒီလို မတွေးပါဘူး။ “ကောင်းတာလုပ်တုန်းက စိတ် (ကုသိုလ်စိတ်) က လုပ်ပြီးပြီးချင်း ပျက်သွားပြီ။ အခု မကောင်းကျိုး ပေါ်လာတာက ယခင် အတိတ်က အကြောင်းတစ်ခုခုကြောင့် ပေါ်လာတဲ့ အကျိုးတရား သက်သက်ပဲ။ ဒါဟာ သဘာဝပဲ” လို့ လက်ခံနိုင်တယ်။ သူ့မှာ “ငါ ခံစားရတယ်” ဆိုတဲ့ အစွဲမရှိတော့ဘဲ… “ရုပ်နာမ် အစဉ်အတန်း တစ်ခုမှာ အဆိုးအကောင်းတွေ လာရိုက်ခတ်သွားတာပါလား” လို့ ဥပေက္ခာ ပြုနိုင်တယ်။ အဲဒီ ဉာဏ်အမြင် ရှိမှသာ ဘဝရဲ့ မုန်တိုင်းတွေကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
၄။ ရွှေကြိုး နှင့် သံကြိုး
လောကမှာ လူဆိုးတွေက မကောင်းမှု (အကုသိုလ်) လုပ်ကြတယ်။ ဒါက “သံကြိုး” နဲ့ အချည်ခံရတာပါ။ ငရဲကျမယ်၊ ဆင်းရဲမယ်။ လူကောင်းတွေက ကောင်းမှု (ကုသိုလ်) လုပ်ကြတယ်။ ဒါက “ရွှေကြိုး” နဲ့ အချည်ခံရတာပါ။ နတ်ဖြစ်မယ်၊ လူချမ်းသာ ဖြစ်မယ်။
သံကြိုး နဲ့ ရွှေကြိုး ဘာကွာသလဲ။ တန်ဖိုး ကွာပေမယ့်… “လွတ်လပ်မှု မရှိခြင်း” မှာတော့ အတူတူပါပဲ။ ရွှေကြိုးနဲ့ အချည်ခံရတဲ့သူက “ငါ့ကြိုးက တောက်ပြောင်နေတာပဲ” ဆိုပြီး ဂုဏ်ယူနေတတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ သူလည်း မပြေးနိုင်ပါဘူး။
ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ ပန်းတိုင်ဖြစ်တဲ့ နိဗ္ဗာန် ဆိုတာ ရွှေကြိုးရော၊ သံကြိုးရော နှစ်ခုစလုံးကို ဖြတ်တောက်လိုက်မှ ရောက်နိုင်တဲ့ နေရာပါ။ ပုည (ကောင်းမှု) ကို ပြုလုပ်ရမယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ ကောင်းမှုအပေါ်မှာ တွယ်တာတဲ့ တဏှာ ကို ပယ်သတ်ရမယ်။ “ကံ” ကို လှေကားထစ် အဖြစ် နင်းပြီး၊ “ဉာဏ်” (ဝိပဿနာ) နဲ့ အပေါ်ဆုံးကို တက်ရမှာပါ။ လှေကားထစ်မှာပဲ ရပ်နေရင် အပေါ်ထပ် (နိဗ္ဗာန်) ကို ဘယ်တော့မှ ရောက်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။
၅။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစစ် (အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း)
ဒါဆိုရင် ကျွန်တော်တို့ ဘာဆက်လုပ်ရမလဲ။ အလှူမလုပ်ရတော့ဘူးလား။ မဟုတ်ပါဘူး။ လုပ်ရပါမယ်။ ဒါပေမဲ့ “Mindset” ပြောင်းပြီး လုပ်ရပါမယ်။
ခင်ဗျား အလှူတစ်ခု လုပ်တော့မယ် ဆိုပါစို့။ အဆင့် (၁) – ကံကို ယုံကြည်ခြင်း “ငါ လှူလိုက်ရင် နောင်ဘဝ ချမ်းသာမယ်” (ဒါက အခြေခံ။ မမှားဘူး၊ ဒါပေမဲ့ နိမ့်တယ်။ သံသရာ ရှည်မယ်)
အဆင့် (၂) – ဉာဏ်ကို ဦးစီးခြင်း (သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစစ်) “ငါ့ပစ္စည်း ဆိုတဲ့ တွယ်တာမှု (မစ္ဆရိယ) ကို သတ်ချင်လို့ လှူတာ။ ဒီလှူတဲ့ စိတ်၊ လှူစရာ ပစ္စည်း၊ အလှူခံ ပုဂ္ဂိုလ်… အားလုံးဟာ မမြဲဘူး၊ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားမယ့် အရာတွေပဲ။ ဒီကုသိုလ်ကြောင့် ကိလေသာ ငြိမ်းပါစေ” အဲဒီလို နှလုံးသွင်းလိုက်ရင်… အဲဒီ အလှူဟာ “ကံ” အဆင့်ကို ကျော်ပြီး “ပါရမီ” ဖြစ်သွားပါပြီ။ အဲဒီ ကုသိုလ်က ခင်ဗျားကို ဘဝသစ် မဖန်တီးပေးတော့ဘဲ၊ ရှိနေတဲ့ ဘဝဇာတ်ကို သိမ်းဖို့ (နိဗ္ဗာန်ရောက်ဖို့) တွန်းပို့ပေးပါလိမ့်မယ်။
၆။ ကံကို ကိုးကွယ်မလား၊ တရားကို ကိုးကွယ်မလား
ဒီနေ့ခေတ်မှာ လူတွေက “ယတြာ” တွေကို အရမ်း အားကိုးလာကြတယ်။ “ကံမကောင်းလို့ ယတြာချေမယ်”၊ “ကံနိမ့်လို့ အညံ့ပပျောက်အောင် လုပ်မယ်” ဆိုတာတွေဟာ… အနတ္တသဘော (ကိုယ်ပိုင် အစိုးမရတဲ့ သဘော) ကို ဆန့်ကျင်ပြီး “ငါ ပြုပြင်လို့ ရတယ်” ဆိုတဲ့ အတ္တအမြင်တွေ ကြီးစိုးနေတာပါ။
မိတ်ဆွေ… ဘုရားရှင်က “အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နာထော” (မိမိသာလျှင် မိမိကိုးကွယ်ရာ) လို့ ဟောခဲ့တာဟာ… “ငါ့ကံကို ငါပြုပြင်လို့ ရတယ်” လို့ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ “ငါ့စိတ်ထဲက ကိလေသာကို ငါကိုယ်တိုင် ရှုမှတ်ပယ်သတ်မှ ရမယ်” လို့ ဆိုလိုတာပါ။
ကံကို ပြုပြင်ဖို့ ကြိုးစားနေမယ့်အစား… ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်တွေကို “လက်ခံခြင်း” နဲ့ “ရှုမြင်ခြင်း” ကသာလျှင် ဗုဒ္ဓနည်းကျတဲ့ ဖြေရှင်းနည်း ဖြစ်ပါတယ်။
နိဂုံး
မိတ်ဆွေ… “ကံ ကံ၏ အကျိုး” ကို ယုံကြည်တာ ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ ယုံကြည်မှုတစ်ခုတည်းနဲ့ ကျေနပ်မနေပါနဲ့။ အဲဒါက မူကြို ကျောင်းသား အဆင့်ပဲ ရှိပါသေးတယ်။ တက္ကသိုလ် အဆင့် (အရိယာ အဆင့်) ကို တက်ချင်တယ် ဆိုရင်တော့… “ကံ” ကို “ဉာဏ်” နဲ့ ထိန်းကျောင်းရပါမယ်။
“ငါ ကောင်းတာ လုပ်တယ်” ဆိုတဲ့ အစွဲကို စွန့်ပြီး… “ကုသိုလ်တရား ပြုလုပ်မှု ဖြစ်စဉ်လေး ဖြစ်ပေါ်သွားတယ်” လို့ မြင်အောင်ကြည့်ပါ။ ရလာမယ့် အကျိုးပေး ကို မျှော်ကိုးမနေဘဲ… ပြုလုပ်နေတဲ့ အကြောင်းတရား အပေါ်မှာ စေတနာ သန့်သန့်ထားပြီး၊ ဖြစ်ပျက်ကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
အဲဒီလို လုပ်နိုင်မှသာ… ခင်ဗျားဟာ “ကံ” ရဲ့ ကျွန်ဘဝက လွတ်မြောက်ပြီး၊ “ဓမ္မ” ကို နားလည်သူ ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။ သံသရာဆိုတာ ကံကို ယုံကြည်သူတွေ လည်တဲ့ နေရာဖြစ်ပြီး… နိဗ္ဗာန် (မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်) ဆိုတာ ကံကို ကျော်လွှားသွားသူတွေ ရောက်တဲ့ ပန်းတိုင် ဖြစ်ပါတယ်။
မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။