လောကကြီးမှာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေတဲ့ ခရီးစဉ်ဟာ ရိုးရှင်းသလိုလိုနဲ့ အလွန်နက်နဲပါတယ်။ နေ့စဉ် လူမှုဘဝမှာ ရုန်းကန်လှုပ်ရှားနေရတဲ့ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာတွေ အနေနဲ့ဖြစ်စေ၊ တကယ့် ပကတိ အရှိတရား (Reality) ကို မျက်မှောက်ပြုဖို့ ဝိပဿနာ ကျင့်ကြံအားထုတ်နေတဲ့ အချိန်မှာဖြစ်စေ ကိုယ်လျှောက်နေတဲ့ လမ်းကြောင်းဟာ တကယ်ပဲ မှန်ကန်ရဲ့လားလို့ အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းစစ်နေဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ ဒီလို ဆန်းစစ်တဲ့ နေရာမှာ အကန်းယုံ ယုံကြည်မှု (Dogma) တွေ၊ ဘိုးဘွားစဉ်ဆက် အစဉ်အလာတွေနဲ့ သွားလို့ လုံးဝ မရပါဘူး။ အတိအကျ လိုအပ်တာကတော့ လောကကြီးရဲ့ အကြောင်းအကျိုး ယုတ္တိဗေဒ (Logic) ကို အခြေခံပြီး ကိုယ့်ရဲ့ အဖြစ်အပျက်တွေကို အမြဲမပြတ် ပြန်လည်လေ့လာ စစ်ဆေးတဲ့ “ဝီမံသာဓိပတိ” (ဉာဏ်ပညာဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင် လေ့လာခြင်း) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေ၊ တွေးတောမှုတွေကို အမြဲမပြတ် ပြန်လည်လေ့လာပြီး အမှားတွေကို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ပြင်ဆင်နိုင်မှသာလျှင် တကယ့် အရှိတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

၁။ တွေးထင်မှုအမှား (Misconception) ၏ သားကောင်ဖြစ်ခြင်းမှ ရုန်းထွက်ခြင်း

လူအများစုဟာ နေ့စဉ်ဘဝကို ဖြတ်သန်းရာမှာ “ငါ လုပ်နေတယ်”၊ “ငါ စဉ်းစားတယ်”၊ “ငါ ဆုံးဖြတ်တယ်” ဆိုတဲ့ အတ္တအစွဲ (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ) နဲ့ပဲ အလိုအလျောက် (Autopilot) အသက်ရှင် နေထိုင်တတ်ကြပါတယ်။ အရာအားလုံးကို “ငါတွေးသည်၊ ထို့ကြောင့် ငါရှိသည်” ဟု ယူဆခြင်းမှာ တွေးတောကြံစည်မှု (မနောကံ/သင်္ခါရ) အပေါ် အတ္တဟု မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခြင်း (Misconception) သာ ဖြစ်ပါသည်။ အမှန်တကယ်မှာ ပြုလုပ်သူ (Doer)၊ ခံစားသူ ဆိုတာ လုံးဝ မရှိပါဘူး။ ရုပ်နဲ့ နာမ် အကြောင်းအကျိုးတွေ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျက်စီးနေတာသာ ရှိပါတယ်။ “သတ္တဝါ”၊ “ငါ”၊ “သူ”၊ “အတ္တ” ဆိုသည်မှာ တကယ်မရှိဘဲ ရုပ်နှင့် နာမ် အညမည အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုဖြစ်ပျက်နေခြင်းကို သတ္တဝါဟု မှားယွင်းစွာ ပညတ်ထားခြင်း (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ) သာ ဖြစ်ပါသည်။

ဒီအမှားကြီးကို မမြင်နိုင်တာဟာ ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ပြန်လည်ဆန်းစစ်တဲ့ ဝီမံသာ (ဉာဏ်) အားနည်းလို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ ပြဿနာတစ်ခု ကြုံလာတိုင်း “ငါ ဒုက္ခရောက်နေပြီ” လို့ တွေးလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တွေက ဆက်တိုက် ဝင်ရောက်လာပါတော့တယ်။ အဲဒီလို အချိန်မျိုးမှာ ဝီမံသာဓိပတိကို အသုံးချပြီး “ဒါဟာ တကယ်ပဲ ငါ့ရဲ့ ပြဿနာလား၊ ဒါမှမဟုတ် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်နာမ် အဖြစ်အပျက် သက်သက်သာလား” ဆိုတာကို ချက်ချင်း ပြန်လည်ဆန်းစစ်နိုင်ရပါမယ်။ အမှားကို အမှားမှန်း သိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် အရှိတရားဆီကို ချက်ချင်း ရောက်သွားတာပါပဲ။

၂။ အဓိပတိတရားလေးပါးနှင့် အမှန်တရားကို ရှာဖွေခြင်း

အမှန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ဖို့ဆိုရင် သာမန် ကြိုးစားမှုလောက်နဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ အစဉ်အလာအရ သုံးနှုန်းလေ့ရှိတဲ့ စကားလုံးတွေအစား လက်တွေ့ကျတဲ့ ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသာ ဆိုတဲ့ အဓိပတိတရားလေးပါးကို ဟန်ချက်ညီညီ အသုံးပြုရပါမယ်။ ဒီလေးပါးထဲမှာမှ ဝီမံသာဓိပတိဟာ အရာအားလုံးကို ထိန်းကျောင်းပေးတဲ့ (Quality Control) လုပ်ငန်းစဉ်ကြီး တစ်ခုလို ဖြစ်ပါတယ်။

• ဆန္ဒာဓိပတိ: သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသော၊ အမှန်တရားကို တကယ် သိချင်သော ပြင်းပြသည့် ဆန္ဒ။

• စိတ္တာဓိပတိ: အခြားသော လောကီအာရုံများနောက်သို့ မပါသွားဘဲ မိမိ ရည်မှန်းချက်အပေါ် အပြည့်အဝ စူးစိုက်နစ်မြုပ်နေသော စိတ်။

• ဝီရိယာဓိပတိ: တွန့်ဆုတ်သွားခြင်း မရှိဘဲ၊ မဆုတ်မနစ်သော လုံ့လဖြင့် စဉ်ဆက်မပြတ် ကြိုးစားအားထုတ်မှု။

• ဝီမံသာဓိပတိ: ကိုယ်လုပ်နေတဲ့ အရာတွေဟာ တကယ်ပဲ အကြောင်းအကျိုး မှန်ကန်ရဲ့လား၊ လမ်းချော်နေပြီလား ဆိုတာကို ဉာဏ်ဖြင့် အမြဲတမ်း စူးစမ်း ဆင်ခြင် လေ့လာခြင်း။

ဝီမံသာဓိပတိ မပါဘဲ ဆန္ဒနဲ့ ဝီရိယချည်းပဲ အားကောင်းနေရင် မျက်ကန်း ကြိုးစားမှု ဖြစ်သွားပြီး၊ အချိန်တွေ ကြာလာတာနဲ့အမျှ ကိုယ့်ရဲ့ အားထုတ်မှုဟာ လမ်းလွဲသွားတတ်ပါတယ်။ အမှားကို ပြင်ဆင်နိုင်စွမ်း မရှိတဲ့အခါ တရားအားထုတ်တာ ကြာသာ ကြာသွားတယ်၊ ဘာ အကျိုးကျေးဇူးမှ မရဘူးဆိုတဲ့ အခြေအနေမျိုးကို ရောက်သွားတတ်ပါတယ်။

၃။ ဝိပဿနာ အားထုတ်ရာတွင် ဝီမံသာဓိပတိကို အသုံးချ၍ လေ့လာခြင်း

ဝီမံသာ ဆိုတာ သာမန် လောကီရေးရာတွေကို တွေးတောနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ခန္ဓာငါးပါးမှာ ပစ္စုပ္ပန် တည့်တည့် ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အဖြစ်အပျက်တွေကို အရှိကို အရှိတိုင်း လေ့လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိပဿနာအားထုတ်ရာတွင် “ဖြစ်ပျက်” ကို အထူးရှုမှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်ရှိ ရုပ်နာမ်များ ဖြစ်ပြီးပျက်နေမှုကို စူးစိုက်ကြည့်ခြင်းဖြင့် နိစ္စသညာ (မြဲသည်ဟူသောအထင်) နှင့် အတ္တသညာ (ငါဟူသောအထင်) တို့ကို ဖယ်ရှားရပါမည်။

ဥပမာအားဖြင့် မျက်စိက အဆင်းတစ်ခုကို မြင်လိုက်တဲ့အခါ မြင်သိစိတ် (ဝိဉာဏ်) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ အဲ့ဒီ ဝိဉာဏ်ဟာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပြန်ချုပ်ပျောက်သွားတဲ့ သဘာဝတရား သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကို “ငါ မြင်တယ်”၊ “ငါ သိတယ်” လို့ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချလိုက်ရင် အမှား (Misconception) ထဲကို ပြန်ကျသွားပါပြီ။ အဲ့ဒီအချိန်မှာ ဝီမံသာဓိပတိကို အသုံးချပြီး “ဒါဟာ မြင်သိစိတ်ဆိုတဲ့ နာမ်တရား သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်၊ ငါ မဟုတ်ဘူး” လို့ ချက်ချင်း ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရပါမယ်။ အာရုံတစ်ခုခုနဲ့ တိုက်မိလို့ ပေါ်လာတဲ့ ဝိဉာဏ်ကို “ငါ” လို့ မယူဆဘဲ ဉာဏ်နဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာလိုက်တဲ့အခါ၊ အတ္တဆိုတဲ့ အမှောင်ထုကြီးဟာ ချက်ချင်း ကွဲအက်သွားပါတယ်။

ထို့အတူပါပဲ၊ နေ့စဉ်ဘဝမှာ ဒေါသထွက်စရာ ကြုံလာတဲ့အခါ၊ စိတ်ညစ်စရာ ကြုံလာတဲ့အခါ အဲဒီ ဝိဉာဏ် အဖြစ်အပျက်တွေကို ဝီမံသာနဲ့ အမြဲ ဆန်းစစ်နေရပါမယ်။ “ဒီခံစားမှုဟာ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်လာပြီး အကျိုးပေးပြီးတာနဲ့ ပျက်သွားတဲ့ သင်္ခါရတရားပဲ” လို့ ဉာဏ်နဲ့ စစ်ဆေးနိုင်စွမ်း ရှိလာတာနဲ့အမျှ ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေဟာ အလိုလို ဖြောင့်တန်းလာပါလိမ့်မယ်။

၄။ အမှားပြင်ဆင်ခြင်း (Error Correction) သည်ပင် လမ်းကြောင်းဖြစ်သည်

တရားအားထုတ်တဲ့ ဥပါသကာ ဥပါသိကာတွေ အများဆုံး ကြုံရတတ်တဲ့ အခက်အခဲကတော့ “ငါ တရားအားထုတ်နေတာ ကြာပြီ၊ ဘာလို့ မဂ်ဖိုလ် မရသေးတာလဲ” ဆိုပြီး စိတ်ဓာတ်ကျတာ၊ သံသယ ဝင်တာပါပဲ။ ဒီနေရာမှာ ဝီမံသာဓိပတိနဲ့ ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရမှာက “တရားအားထုတ်သူ” (Meditator) ဆိုတာ ပကတိ အရှိတရားမှာ လုံးဝ မရှိဘူး ဆိုတဲ့ အချက်ပါပဲ။

တကယ်တမ်း ရှိနေတာက အားထုတ်မှုဆိုတဲ့ စေ့ဆော်ချက် (သင်္ခါရတရား) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ်က ဖြစ်ပျက်ကို ရှုနေရင်းနဲ့တောင် “ငါ ရှုနေတယ်” လို့ အတ္တ ဝင်သွားတာကို ဝီမံသာနဲ့ စစ်ဆေးလိုက်တဲ့အခါ တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီလို တွေ့တိုင်း တွေ့တိုင်း ချက်ချင်း ပြင်ဆင်ပြီး၊ ရှုနေတဲ့ ဉာဏ်ကိုယ်တိုင်ဟာလည်း ဖြစ်ပြီးပျက်နေတဲ့ တရားသက်သက်သာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာကို ဆက်လက် လေ့လာရပါမယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ ရှုမှတ်မှု နောက်ကွယ်မှာ “ငါ” ပါနေသလား၊ လိုချင်တပ်မက်မှု (တဏှာ) ပါနေသလား ဆိုတာကို အမြဲတမ်း စစ်ဆေးနေခြင်းဟာ ဝီမံသာဓိပတိရဲ့ အမြင့်မားဆုံး အသုံးချမှုပါပဲ။

အမှားကို အမြဲရှာဖွေပြီး အမှားပြင်နေခြင်း (Error Correction) ဟာ သောတာပန် ဖြစ်ဖို့အတွက် အတိုဆုံးနဲ့ အသေချာဆုံး လမ်းကြောင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ လူဆိုတာ မှားတတ်ပါတယ်။ သညာသိတွေ လွှမ်းမိုးသွားတဲ့အခါ အတ္တအမြင်တွေ ဝင်လာတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအမှားကို ချက်ချင်း သိမြင်ပြီး ဉာဏ်နဲ့ ပြန်လည်တည့်မတ်နိုင်စွမ်း ရှိနေသရွေ့၊ သံသရာ လွတ်မြောက်ရေး လမ်းကြောင်းပေါ်ကနေ ဘယ်တော့မှ သွေဖည်သွားမှာ မဟုတ်ပါဘူး။

၅။ အကန်းယုံ ယုံကြည်မှုများကို ဖယ်ရှား၍ ဉာဏ်ဖြင့်သာ လျှောက်လှမ်းပါ

အမှန်တရားကို ရှာဖွေတဲ့ ခရီးမှာ နောက်ထပ် ဆန်းစစ်ရမယ့် အရာကတော့ ကိုယ် လက်ခံထားတဲ့ အယူဝါဒတွေ၊ အစဉ်အလာတွေပါပဲ။ လူတွေက ပြောလို့၊ အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ရမယ်ဆိုလို့ ဆိုတဲ့ အကြောင်းပြချက်တွေနဲ့ အရာရာကို အကန်းယုံ လက်ခံနေတာဟာ ဝီမံသာဓိပတိကို သတ်ပစ်လိုက်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ ယတြာချေတာတွေ၊ ပန်းတစ်ပွင့်လှူရုံနဲ့ အပါယ်လွတ်တယ်ဆိုတဲ့ မျှော်လင့်ချက်တွေဟာ ယုတ္တိဗေဒနဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ရင် သဘာဝမကျဘူး ဆိုတာ ရှင်းလင်းစွာ မြင်နိုင်ပါတယ်။ ရုပ်နာမ်တို့၏ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေမှုသည် စက်ဆုပ်စရာ၊ အသုံးမကျသော “ဒုက္ခသစ္စာ” ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းမှာ လိုချင်တပ်မက်မှု “သမုဒယသစ္စာ” (တဏှာ) ဖြစ်ပါသည်။

ဒီဒုက္ခနဲ့ သမုဒယ လည်ပတ်နေမှုကို ရပ်တန့်ဖို့ဆိုတာ အပြင်က ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးက လာရောက် ကယ်တင်ပေးလို့ မရပါဘူး။ ကိုယ်တိုင်ရဲ့ ဝီမံသာ ဉာဏ်နဲ့သာ အမှားအမှန်ကို ခွဲခြားပြီး၊ အကြောင်းအကျိုး (Cause and Effect) ကို သေသေချာချာ နားလည်အောင် လေ့လာရပါမယ်။ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲနောက်မလိုက်ဘဲ “ဓမ္မ” နောက်သို့သာ လိုက်ရန် အရေးကြီးပါသည်။

နိဂုံးချုပ်ရလျှင် လောကမှာ လူ၊ ရဟန်း အရိယာတွေ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေးဆိုတဲ့ ကြီးမားတဲ့ ရည်မှန်းချက်ဟာ ဝီမံသာဓိပတိနဲ့ အမှားအမှန်ကို ကိုယ်တိုင် ခွဲခြားနိုင်သူတွေ များပြားလာမှသာ အောင်မြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အမှားလုပ်မိမှာကို မကြောက်ပါနဲ့။ အမှားကို အမှားမှန်း မသိဘဲ ဆက်လက် ဆုပ်ကိုင်ထားမိမှာကိုသာ ကြောက်ရပါမယ်။ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာများ အနေဖြင့် မိမိတို့၏ နေ့စဉ် လုပ်ရပ်များ၊ ပြောဆိုမှုများ၊ တွေးတောမှုများ အားလုံးကို ဝီမံသာဓိပတိ ဖြင့် အစဉ်အမြဲ ပြန်လည်ဆန်းစစ် လေ့လာပါ။ “ငါ” ဆိုသည့် တွေးထင်မှုအမှား ဝင်လာတိုင်း ချက်ချင်း ပြင်ဆင်ပြီး၊ ရုပ်နာမ် အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ်သက်သက်ကိုသာ ပကတိ အရှိတရားအတိုင်း တိုက်ရိုက် ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် စစ်မှန်သော လွတ်မြောက်ခြင်းဆီသို့ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ လျှောက်လှမ်းကြပါစို့။