ညနေပိုင်း အချိန်အခါမှာ တစ်နေ့တာလုံးရဲ့ ရုန်းကန်လှုပ်ရှားမှုတွေကို ခေတ္တခဏ ဘေးဖယ်ထားပြီး၊ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ ဖြစ်ပျက်နေသမျှကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် အေးချမ်းစွာ စောင့်ကြည့် လေ့လာနေကြတဲ့ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ ယောဂီသူတော်စင် အပေါင်းတို့…

လူသားတို့ရဲ့ နေ့စဉ် ဖြတ်သန်းမှု ဘဝခရီးလမ်းမှာ “လမ်းလျှောက်ခြင်း” ဆိုတာဟာ မွေးကင်းစ အရွယ်ကတည်းက သင်ယူတတ်မြောက်ခဲ့ပြီး၊ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ အလိုအလျောက် ပြုလုပ်နေတဲ့ အလေ့အကျင့် တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အိမ်ခန်းထဲမှာ လမ်းလျှောက်တာ၊ အလုပ်သွားဖို့ လမ်းလျှောက်တာ၊ ဈေးဝယ်ထွက်ဖို့ လမ်းလျှောက်တာ စသဖြင့် ခြေလှမ်းပေါင်း သောင်းနဲ့ချီပြီး နေ့စဉ် လှမ်းနေကြပေမယ့်၊ ကျနော်တို့ အများစုဟာ အဲဒီ လမ်းလျှောက်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုလုံးကို သတိတရားနဲ့ ကပ်ပြီး ကြည့်လေ့ မရှိကြပါဘူး။

သာမန်အားဖြင့်တော့ “ငါ လမ်းလျှောက်နေတယ်”၊ “ငါ သွားနေတယ်” ဆိုတဲ့ ခိုင်မြဲတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ (အတ္တ) အမြင်နဲ့သာ လမ်းလျှောက်လေ့ ရှိကြပါတယ်။ တကယ်တမ်း ပကတိ အရှိတရားကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း ကြည့်လိုက်မယ် ဆိုရင်တော့၊ လမ်းလျှောက်နေတဲ့ အချိန်မှာ “ငါ” ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် လုံးဝ မရှိဘဲ၊ ဖောက်ပြန် ပြောင်းလဲတတ်တဲ့ “ရုပ်တရား” နဲ့၊ အာရုံကို သိတတ်တဲ့ “နာမ်တရား (ဝိဉာဏ်)” တို့ရဲ့ အံ့မခန်း အချိတ်အဆက်မိမိ တွဲဖက် အလုပ်လုပ်နေတဲ့ သဘာဝ ယန္တရားကြီး သက်သက်သာ ရှိနေတာကို တွေ့မြင်ရပါလိမ့်မယ်။ ဒီရုပ်နဲ့ နာမ်ရဲ့ သဘာဝကို ခြေလှမ်းတိုင်းမှာ တိုက်ရိုက် ဘယ်လို လေ့လာခြင်း ပြုလုပ်ရမလဲ ဆိုတာကို အသေးစိတ် ကြည့်ကြပါစို့။

၁။ ရုပ်သေးရုပ်နှင့် ကြိုးဆွဲသူ ဥပမာ

ခြေလှမ်းတိုင်းမှာ ပါဝင်နေတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ် သဘာဝကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်သာစေဖို့ “ရုပ်သေးရုပ်နှင့် ကြိုးဆွဲသူ” ဥပမာနဲ့ နှိုင်းယှဉ် လေ့လာကြည့်နိုင်ပါတယ်။

စင်မြင့်ထက်မှာ ကပြ ဖျော်ဖြေနေတဲ့ သစ်သား ရုပ်သေးရုပ်လေး တစ်ရုပ်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ အဲဒီ ရုပ်သေးရုပ်လေးဟာ သူ့ဘာသာသူ အလိုအလျောက် လက်မြှောက်တာ၊ ခြေလှမ်း လှမ်းတာမျိုး လုံးဝ မလုပ်နိုင်ပါဘူး။ သူ့မှာ သိတတ်တဲ့ စိတ် မရှိပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ကန့်လန့်ကာ နောက်ကွယ်ကနေ ကြိုးဆွဲပေးနေတဲ့ ပညာရှင်က ကြိုးလေးကို ဆွဲတင်လိုက်တဲ့ အခါ ရုပ်သေးရုပ်ရဲ့ ခြေထောက်လေးဟာ အပေါ်ကို ကြွတက်လာပါတယ်။ ရှေ့ကို တွန်းလိုက်တဲ့အခါ ခြေလှမ်း လှမ်းသွားပါတယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်မှာ သစ်သား ရုပ်သေးရုပ် ဆိုတာ သိတတ်မှု မရှိတဲ့ “ရုပ်တရား” ဖြစ်ပြီး၊ ကန့်လန့်ကာ နောက်ကွယ်က ကြိုးဆွဲသူဟာ အလိုဆန္ဒ ရှိတဲ့ “နာမ်တရား” ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကျနော်တို့ လမ်းလျှောက်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ် ဟာလည်း အဲဒီ ရုပ်သေးရုပ်လေး ကပြနေတာနဲ့ အတိအကျ တူညီပါတယ်။ ကျနော်တို့ရဲ့ ခြေထောက်၊ ခြေဖဝါး၊ ကြွက်သားနဲ့ အရိုးအဆစ် တွေဟာ သစ်သား ရုပ်သေးရုပ် လိုပါပဲ။ သူတို့မှာ “ငါ ရှေ့ကို သွားမယ်” ဆိုတဲ့ သိတတ်မှု လုံးဝ မရှိပါဘူး။ ဖောက်ပြန် ပြောင်းလဲတတ်တဲ့ သဘာဝ (ရုပ်) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ ရုပ်တရားကြီး လှုပ်ရှားသွားဖို့ အတွက် ကန့်လန့်ကာ နောက်ကွယ်ကနေ “ရှေ့ကို သွားချင်တဲ့ စိတ်၊ ခြေထောက်ကို ကြွချင်တဲ့ စိတ်” ဆိုတဲ့ နာမ်တရားက ကြိုးဆွဲပေးမှသာလျှင်၊ ခြေထောက် ဆိုတဲ့ ရုပ်တရားဟာ အပေါ်ကို ကြွတက်လာပြီး ရှေ့ကို ရွေ့လျားသွားရခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် လမ်းလျှောက်နေတယ် ဆိုတာ “ငါ” လျှောက်နေတာ မဟုတ်ဘဲ၊ လျှောက်လိုတဲ့ “နာမ်” နဲ့ လှုပ်ရှားသွားတဲ့ “ရုပ်” တို့ရဲ့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပြီး အလုပ်လုပ်နေတဲ့ ယန္တရား သက်သက်သာ ဖြစ်ကြောင်းကို ပထမဦးစွာ ဉာဏ်ဖြင့် ရှင်းလင်းစွာ မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။

၂။ ခြေလှမ်းတိုင်းကို အနီးကပ် လေ့လာခြင်း အဆင့်ဆင့်

ဒီသဘောတရားကို သီအိုရီ အနေနဲ့ နားလည်ရုံနဲ့ မလုံလောက်ဘဲ၊ တကယ် လက်တွေ့ လမ်းလျှောက်တဲ့ အခါ ခြေလှမ်း တစ်လှမ်းချင်းစီတိုင်းမှာ ပါဝင်နေတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် တိုက်ရိုက် လေ့လာရပါမယ်။

ပထမအဆင့် – ကြွလိုသော နာမ်နှင့် ကြွသွားသော ရုပ်: လမ်းစလျှောက်ဖို့ ခြေထောက်ကို စတင် ကြွလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်လေးကို သတိကပ်ကြည့်ပါ။ ခြေထောက်က သူ့ဘာသာသူ အလိုလို ကြွလာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အတွင်းထဲမှာ လျှပ်တစ်ပြက် ပေါ်လာတဲ့ “ကြွလိုတဲ့ စိတ်ဆန္ဒ” (နာမ်တရား) ရှိလို့သာ၊ ခြေထောက် (ရုပ်တရား) က အပေါ်ကို မြောက်တက်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို ကြွတက်လာတဲ့ အခါ ခြေထောက်မှာ ပေါ့ပါးသွားတဲ့ သဘောတရားလေး၊ ရွေ့လျားသွားတဲ့ သဘောတရားလေး ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒါဟာ ဖောက်ပြန်တဲ့ ရုပ်ရဲ့ သဘာဝပါ။ အဲဒီ ပေါ့ပါးသွားတာကို သိလိုက်တဲ့ အသိစိတ်လေးဟာ “ဝိဉာဏ်” (နာမ်တရား) ဖြစ်ပါတယ်။ ရုပ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုကို နာမ်က သိနေတာကို တွဲဖက်ပြီး မျက်ခြည်မပြတ် လေ့လာလိုက်ပါ။

ဒုတိယအဆင့် – လှမ်းလိုသော နာမ်နှင့် လှမ်းသွားသော ရုပ်: ခြေထောက် အပေါ် ရောက်သွားပြီးတဲ့ နောက်မှာ ရှေ့ကို တွန်းပို့လိုက်တဲ့ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒီနေရာမှာလည်း “ရှေ့ကို လှမ်းချင်တဲ့ စိတ်” (နာမ်) က ခိုင်းစေလိုက်တဲ့ အတွက်၊ ခြေထောက် (ရုပ်) က ရှေ့ကို တွန်းကန်ပြီး ရွေ့လျားသွားပါတယ်။ ရှေ့ကို လှမ်းလိုက်တဲ့ အခါ ကြွက်သားတွေ တင်းမာသွားတဲ့ သဘော၊ တွန်းကန်သွားတဲ့ သဘောတရားလေးတွေကို ခံစားသိရှိနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ ရုပ်တရားပါ။ အဲဒီ တင်းမာမှုကို သိလိုက်တာက “ဝိဉာဏ်” နာမ်တရား ဖြစ်ပါတယ်။

တတိယအဆင့် – ချလိုသော နာမ်၊ ထိသွားသော ရုပ်နှင့် ထိသိ ဝိဉာဏ်: ရှေ့ကို ရောက်သွားတဲ့ ခြေထောက်ကို အောက်ကို ပြန်ချလိုက်တဲ့ အခါ၊ “ချလိုတဲ့ စိတ်” (နာမ်) ကြောင့် ခြေထောက် (ရုပ်) အောက်ကို ကျသွားပါတယ်။ ခြေဖဝါးနဲ့ ကြမ်းပြင် (သို့မဟုတ် မြေကြီး) ထိတွေ့သွားတဲ့ လျှပ်တစ်ပြက် စက္ကန့်ပိုင်းလေးမှာ အလွန် ထင်ရှားတဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ် တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ ကြမ်းပြင်ရဲ့ မာတဲ့ သဘော၊ သို့မဟုတ် ပျော့တဲ့ သဘော၊ ပူတဲ့ သဘော၊ အေးတဲ့ သဘော ဟာ ခြေဖဝါးမှာ လာရောက် ထိခတ်ပါတယ်။ အဲဒါဟာ ရုပ်နဲ့ ရုပ် တိုက်မိတာပါ။ အဲဒီလို တိုက်မိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း “မာမှန်း သိလိုက်တဲ့၊ ပူမှန်း သိလိုက်တဲ့” (ထိသိ ဝိဉာဏ်) ဆိုတဲ့ နာမ်တရားလေး လျှပ်တစ်ပြက် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပြန်ချုပ်ပျောက်သွားပါတယ်။

ဒီဖြစ်စဉ် (ကြွခြင်း၊ လှမ်းခြင်း၊ ချခြင်း၊ ထိခြင်း) တစ်ခုလုံးဟာ စက္ကန့်ပိုင်းလေး အတွင်းမှာပဲ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျက်စီးသွားကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ နောက်ခြေလှမ်း တစ်လှမ်း လှမ်းတိုင်း လှမ်းတိုင်းမှာလည်း ဒီလို ရုပ်နဲ့ နာမ်အတွဲလေးတွေဟာ အသစ်အသစ် အဆက်မပြတ် အစားထိုးပြီး ဖြစ်ပျက်နေတာကို တိုက်ရိုက် လေ့လာ တွေ့ရှိရပါလိမ့်မယ်။

၃။ ယာဉ်မောင်းနှင့် ကား ဥပမာ

ရုပ်နဲ့ နာမ် ဘယ်လို တွဲဖက် အလုပ်လုပ်သလဲ ဆိုတာကို နောက်ထပ် ဥပမာ တစ်ခု အနေနဲ့ “ယာဉ်မောင်း တစ်ယောက်နဲ့ သူ မောင်းနှင်တဲ့ ကား” ဥပမာကို သုံးသပ်ကြည့်နိုင်ပါတယ်။

ကား တစ်စီးဟာ ဆီအပြည့် ထည့်ထားပေမယ့် ယာဉ်မောင်း မရှိရင် ရှေ့ကို တစ်လက်မတောင် ရွေ့လို့ မရပါဘူး။ အဲဒီ ကားကြီးဟာ သိတတ်မှု မရှိတဲ့ ရုပ်တရားပါ။ ယာဉ်မောင်း ကတော့ ဘယ်ကို သွားမယ် ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ် ရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့မှာ ကားမရှိရင်လည်း ခရီးဝေးကို လျင်မြန်စွာ မရောက်နိုင်ပါဘူး။ ယာဉ်မောင်း (နာမ်) က စတီယာရင်ကို ကိုင်ပြီး လီဗာကို နင်းလိုက်တဲ့ အခါမှသာ၊ ကား (ရုပ်) ဟာ ရှေ့ကို အရှိန်နဲ့ ရွေ့လျားသွားပါတယ်။

ကျနော်တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ဟာလည်း အဲဒီ ကားနဲ့ ယာဉ်မောင်း လိုပါပဲ။ ခြေထောက် ဆိုတဲ့ ရုပ်တရား (ကား) နဲ့၊ အာရုံကို သိတဲ့၊ ခိုင်းစေတဲ့ နာမ်တရား (ယာဉ်မောင်း) တို့ အပြန်အလှန် မှီခိုပြီး အလုပ်လုပ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကား ရွေ့လျားနေတဲ့ ဖြစ်စဉ်မှာ ကားက “ငါ သွားနေတယ်” လို့ မသိသလို၊ ယာဉ်မောင်းကလည်း “ကားကြီးက ငါပဲ” လို့ မထင်ပါဘူး။ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ လမ်းလျှောက်နေတဲ့ အချိန်မှာလည်း ဒီလို ရုပ်နဲ့ နာမ် အပြန်အလှန် မှီခိုနေတဲ့ သဘာဝ သက်သက်သာ ရှိပြီး “ငါ” လုံးဝ မပါဝင်ဘူး ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ အထင်းသား တွေ့မြင်လာရပါမယ်။

၄။ လမ်းလျှောက်ခြင်းမှ အနတ္တ သဘောကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း

ဒီလို ခြေလှမ်းတိုင်းမှာ ရုပ်နဲ့ နာမ်ရဲ့ အဖြစ်အပျက်ကို အနီးကပ် မျက်ခြည်မပြတ် စောင့်ကြည့် လေ့လာနိုင်လာတဲ့ အခါ၊ အလွန် နက်နဲတဲ့ “အနတ္တ” သဘောတရားကို လက်တွေ့ မျက်မှောက်ပြု လာနိုင်ပါလိမ့်မယ်။

အနတ္တ ဆိုတာရဲ့ ပထမ အချက် အနေနဲ့ – ခြေလှမ်းတိုင်းကို သေချာ လေ့လာကြည့်ရင်၊ အဲဒီ ခန္ဓာဖြစ်စဉ်ကြီး ထဲမှာ ခိုင်မြဲတဲ့ “အတ္တ” ဆိုတဲ့ အကောင်အထည်ကြီး လုံးဝ မရှိပါဘူး။ ရုပ်ကလည်း လှုပ်ရှားပြီး ပျက်သွားတယ်၊ နာမ် (သိစိတ်) ကလည်း သိပြီးတာနဲ့ ပျက်သွားတယ်။ အတ္တ ဆိုတာ မရှိ၊ အနတ္တ သဘာဝသာ ဖြစ်တယ် ဆိုတာကို မြင်တွေ့ရပါမယ်။

ဒုတိယ အချက် အနေနဲ့ – လမ်းလျှောက်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကြီးဟာ “ငါ” ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်က စီမံ ဖန်တီးနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကြွလိုတဲ့ စိတ် (အကြောင်း) ကြောင့် ကြွတဲ့ ရုပ် (အကျိုး) ဖြစ်ပေါ်လာရသလို၊ ခြေဖဝါးနဲ့ ကြမ်းပြင် ထိခတ်မှု (အကြောင်း) ကြောင့် ထိသိ ဝိဉာဏ် (အကျိုး) ပေါ်လာရပါတယ်။ အတ္တက စီမံဖန်တီးတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ရုပ်နာမ်တွေရဲ့ အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်ပျက်နေမှု သက်သက်သာ ရှိနေတာကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်လာပါမယ်။

တတိယ အချက် အနေနဲ့ အရေးအကြီးဆုံး ကတော့ – ဒီ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်ကြီးဟာ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခြေဖဝါးနဲ့ ကြမ်းပြင် တိုက်မိတဲ့ အချိန်မှာ “ငါ မာတဲ့ သဘောကို မသိချင်ဘူး” လို့ အတ္တနဲ့ ဝင်ရောက် စီမံ တားဆီးလို့ လုံးဝ မရပါဘူး။ ထိရင် သိမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မိမိ အလိုအတိုင်း ပြောင်းလဲလို့ မရဘူး၊ ခန္ဓာဖြစ်စဉ်ဟာ သူ့သဘာဝ အတိုင်း သူ အလုပ်လုပ်နေတယ်၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတယ်၊ ပိုင်စိုးတဲ့ “ငါ” မရှိဘူး၊ ငါ့အလိုအတိုင်း မဖြစ်ဘူး ဆိုတဲ့ အစိုးမရတဲ့ အနတ္တ အရှိတရားကို လမ်းလျှောက်နေရင်း နဲ့ပဲ အပြည့်အဝ မျက်မှောက်ပြု နားလည်သွားပါတော့တယ်။

နိဂုံး

အချုပ်အားဖြင့် ဆိုရလျှင်၊ လမ်းလျှောက်ခြင်း ဆိုသည်မှာ တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရုပ်အကောင်ကြီး ရွေ့လျားသွားသည့် သာမန် ဖြစ်စဉ် တစ်ခု လုံးဝ မဟုတ်ပါ။ ပကတိ အရှိတရားတွင် အသိဉာဏ် ကင်းမဲ့သော “ရုပ်တရား” နှင့်၊ အာရုံကို သိရှိ ခိုင်းစေသော “နာမ်တရား” တို့ စက္ကန့်မလပ် အစားထိုး ဖြစ်ပျက်ကာ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ် လည်ပတ်နေသော အံ့မခန်း သဘာဝ ယန္တရားကြီး တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါသည်။

ထို့ကြောင့် ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ ယောဂီ သူတော်စင် အပေါင်းတို့ အနေဖြင့် နောင်တစ်ကြိမ် လမ်းလျှောက်သည့် အခါတိုင်း “ငါ သွားနေသည်” ဟူသော အတ္တ အတွေးဖြင့် မျောပါ မသွားစေဘဲ၊ ခြေလှမ်းတိုင်းတွင် ပါဝင်နေသော ကြွခြင်း၊ လှမ်းခြင်း၊ ချခြင်း၊ ထိခြင်း ဟူသော ရုပ်နာမ်တို့၏ အဖြစ်အပျက်ကို အရှိကို အရှိတိုင်း တိုက်ရိုက် စောင့်ကြည့် လေ့လာသွားကြပါစို့။ ဤသို့ နေ့စဉ် ပြုလုပ်နေကျ လှုပ်ရှားမှုများတွင်ပင် အနတ္တ သဘောကို ဉာဏ်ဖြင့် မျက်ခြည်မပြတ် ထောက်လှမ်း လေ့လာခြင်းဖြင့်သာလျှင်၊ အစွဲအလမ်း ဟူသမျှ ကင်းစင်ပြီး အေးချမ်း တည်ငြိမ်သော လွတ်မြောက်မှု ခရီးစဉ်ဆီသို့ အရောက်လှမ်းနိုင်မည် ဖြစ်ပါကြောင်း အလေးအနက် တိုက်တွန်း ရေးသားလိုက်ရပါသည်။