“သက္ကာယဒိဋ္ဌိ” ဆိုတာ တကယ်တမ်း ထင်ရှားရှိနေတဲ့ ခန္ဓာငါးပါး အစုအဝေးကြီးအပေါ်မှာ “ငါပဲ၊ သူပဲ၊ ငါ့ဟာပဲ” လို့ မှားယွင်းစွာ ဆုပ်ကိုင်ထားတဲ့ အထင်မှားမှုကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ပိုပြီး တိတိကျကျ ပြောရရင် ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးအပေါ်မှာ အမည်နာမတွေ တပ်ပြီး၊ အဲဒီအမည်နာမတွေကို အမှန်တကယ် ရှိတယ်လို့ ထင်နေသမျှ အားလုံးဟာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိချည်းပါပဲ။

ဒီ သက္ကာယဒိဋ္ဌိဟာ အယူမှား (ဒိဋ္ဌိ) ၆၂ ပါးလုံးရဲ့ ရေသောက်မြစ်ကြီး ဖြစ်သလို၊ ဒီအထင်မှားမှု ပြုတ်ကျသွားတာနဲ့ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း (ဝိစိကိစ္ဆာ) ပါ အလိုလို ကွာကျသွားပါတယ်။ ဒီလို အမြစ်ပြတ် ခွာချနိုင်ဖို့အတွက် စာဖတ်၊ တရားနာရုံ သညာသိ (မှတ်သားမှု) သက်သက်နဲ့ မရဘဲ၊ ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း ဖြုတ်ချနိုင်မယ့် ရှုပွားနည်း အဆင့်ဆင့်ကို ရှင်းလင်း တင်ပြချင်ပါတယ်။

၁။ ရုပ်နာမ် နှင့် ခန္ဓာငါးပါးကို ပိုင်းခြားသိခြင်း

ပထမဆုံး ခြေလှမ်းအနေနဲ့ လောကကြီးမှာ “ငါ၊ သူ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ” ဆိုတာ လုံးဝ မရှိဘဲ၊ “ရုပ်” နဲ့ “နာမ်” နှစ်မျိုးတည်းသာ ရှိတယ်ဆိုတာကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိရပါမယ်။

ရုပ် ဆိုတာ အကောင်အထည် ရှိပေမယ့်၊ သေသွားတဲ့ သစ်တုံးကြီးလိုပါပဲ။ ခံစားတတ်တဲ့သဘော၊ သိတတ်တဲ့သဘော လုံးဝ မရှိဘဲ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့ သဘောသာ ရှိပါတယ်။

နာမ် ဆိုတာကတော့ အကောင်အထည် လုံးဝ မရှိပေမယ့်၊ အာရုံကို သိတတ်၊ ခံစားတတ်တဲ့ သဘောတရားတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီရုပ်နာမ်ကို ထပ်မံ ခွဲစိတ်ကြည့်ရင် ခန္ဓာငါးပါး ရပါတယ်။

ရူပက္ခန္ဓာ (ရုပ်): ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောအရာ။

ဝေဒနာက္ခန္ဓာ (နာမ်): ကောင်းခြင်း၊ ဆိုးခြင်း၊ အလယ်အလတ် ဖြစ်ခြင်းတို့ကို ခံစားတတ်သော သဘော။

သညာက္ခန္ဓာ (နာမ်): မှတ်သားတတ်သော သဘော။ (ဥပမာ – မျက်စိက မြင်လိုက်တဲ့ ခန္ဓာငါးပါး အစုအဝေးကို အရင် မှတ်သားဖူးတဲ့ အချက်အလက်တွေနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး “ဒါကတော့ ငါ့သား၊ ငါ့သမီး၊ ငါ့ဆွေမျိုး” လို့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ အဖြစ် ပုံဖော်ပေးလိုက်တာဟာ ဒီသညာရဲ့ အလုပ်ပါပဲ)။

သင်္ခါရက္ခန္ဓာ (နာမ်): ပြုလုပ်ရန် စေ့ဆော်တတ်သော သဘော။ (လိုချင်မှုကြောင့် ထွက်ပေါ်လာတဲ့ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် အမူအရာများ)။

ဝိညာဏက္ခန္ဓာ (နာမ်): အာရုံကို သိတတ်သော သဘော။ (မြင်စိတ်၊ ကြားစိတ် စသည်)။

ဥပမာအားဖြင့် – လမ်းမှာ ခွေးတစ်ကောင်ကို မြင်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ မျက်စိနဲ့ အဆင်းဟာ ‘ရုပ်’ ပါ။ မြင်သိစိတ်က ‘ဝိညာဏ်’ ပါ။ ဒါဟာ ခွေးပဲလို့ မှတ်မိတာက ‘သညာ’ ပါ။ ကြောက်သွားတာ ဒါမှမဟုတ် ချစ်စရာလေးလို့ ခံစားရတာက ‘ဝေဒနာ’ ပါ။ ရှောင်သွားမယ် ဒါမှမဟုတ် အစာကျွေးမယ်လို့ စေ့ဆော်တာက ‘သင်္ခါရ’ ပါ။ အကုန်လုံးဟာ စက်ယန္တရားကြီးတစ်ခု အလုပ်လုပ်သွားသလို အချိတ်အဆက်မိမိ အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်သွားတာပါ။ ဘယ်နေရာမှာမှ “ငါ” ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မပါပါဘူး။

၃၁ ဘုံမှာ ရှိနေသမျှဟာ ဒီခန္ဓာငါးပါး သဘာဝတရားတွေချည်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။ အမည်တပ်ထားတာတွေက လောကပညတ်တွေ သက်သက်ပါ။ တကယ့် အရှိတရားက သူ့သဘောသူဆောင်နေတဲ့ ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်ပျက်မှုသက်သက်ပဲလို့ အကြိမ်ကြိမ် ဆင်ခြင်ပေးရင် ဒိဋ္ဌိကို အပွားနဲ့ ဖြုတ်နေတာပါပဲ။

၂။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာများကို ရှုမြင်ခြင်း

ရုပ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးနေမှု (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) က မြင်သာပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ စိတ်ကို အဓိကထား ရှုမှတ်တဲ့ (စိတ္တာနုပဿနာ) နည်းလမ်းနဲ့ ရှင်းပြချင်ပါတယ်။

စိတ်ဆိုတာ တစ်စက္ကန့်လေးတောင် မငြိမ်ဘဲ အမြဲတမ်း ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတဲ့ (အနိစ္စ) တရားပါ။ လူတွေဟာ အတိတ်ကို ပြန်တွေးလိုက်၊ အနာဂတ်ကို လှမ်းမျှော်လိုက်နဲ့ ပူပန်နေတတ်ကြပါတယ်။ တကယ်တော့ အတိတ်က တွေးခဲ့တာလည်း ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ ဖြစ်ပျက်၊ ယခု ပစ္စုပ္ပန်မှာ ပူပန်နေတာလည်း ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ ဖြစ်ပျက်၊ နောင် အနာဂတ်မှာ လိုချင်နေတာတွေဟာလည်း ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ ဖြစ်ပျက် သက်သက်တွေပါပဲ။ “ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ” လို့ အထင်မှားနေလို့သာ တွေးစရာ၊ ပူပန်စရာတွေ များနေတာပါ။

စိတ်တစ်ခု ဖြစ်လာတိုင်း “ဒါလေးဟာ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပဲ” လို့ တောက်လျှောက် သတိကပ်ပြီး ဆုံးဖြတ်ချက်ချပေးနေရင်၊ “ငါ မဟုတ်ဘူး၊ အမြဲတမ်း ပျက်စီးနေတဲ့ စက်ဆုပ်စရာ ဒုက္ခကြီး သက်သက်ပါလား” ဆိုတဲ့ အမှန်မြင်မှု (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) ကိန်းဝပ်လာပါလိမ့်မယ်။

၃။ အကြောင်းအကျိုး (သင်္ခါရ) ယန္တရားကို သိမြင်ခြင်း (အနတ္တကို သဘောပေါက်ခြင်း)

အနတ္တကို သေသေချာချာ သိဖို့ဆိုရင် အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အကျိုးတရား (သင်္ခါရတရား) ဆိုတာကို နားလည်ဖို့ လိုပါတယ်။ (ဒီနေရာမှာ သင်္ခါရ ဆိုတာ ခန္ဓာငါးပါးထဲက သင်္ခါရက္ခန္ဓာ တစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုတာ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ အကျိုးတရား အားလုံးကို ခြုံငုံသုံးနှုန်းတာ ဖြစ်ပါတယ်)။

ပဋိသန္ဓေဝိညာဏ် (အကြောင်း) ကြောင့် ရုပ်နာမ် (အကျိုး) ဖြစ်လာတယ်။

ရုပ်နာမ်ကြောင့် မျက်စိ၊ နား စတဲ့ အာယတနတွေ ဖြစ်လာတယ်။

အာယတနတွေကြောင့် ထိတွေ့မှု (ဖဿ) ဖြစ်လာတယ်။

ဖဿကြောင့် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ဖြစ်လာတယ်။

ဝေဒနာကြောင့် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ တွေ ဖြစ်လာတယ်။

ဒါတွေကြောင့် ပြင်းထန်စွာ စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) ဖြစ်လာတယ်။

ဥပါဒါန်ကြောင့် ကံတရားတွေ ထပ်ဖြစ်လာတယ်။

အကုန်လုံးဟာ တစ်ခုကိုတစ်ခု အကြောင်းပြုပြီး အဆုံးမရှိ လည်ပတ်နေတဲ့ “သင်္ခါရ လောက ယန္တရားကြီး” သက်သက်ပါပဲ။ “ငါ” လို့ ထင်နေတဲ့ အထင်ကြီး ကိုယ်တိုင်ကလည်း ဒီ ယန္တရားထဲက သူ့သဘောသူဆောင်နေတဲ့ သင်္ခါရတရား တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ အထူး သတိပြုရမှာက “အနတ္တ” ဆိုတာဟာ “ငါ မဟုတ်လို့၊ ငါ မပိုင်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး” ဆိုတဲ့ လက်မြှောက်အရှုံးပေးရမယ့် အဆိုးမြင်ဝါဒ (Pessimism) လုံးဝ မဟုတ်ပါဘူး။ အရှိတရားကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်ပြီး၊ မလိုအပ်တဲ့ အပူမီး အစွဲအလမ်းတွေကို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ စွန့်လွှတ်ကာ လွတ်မြောက်အောင် အားထုတ်နိုင်တဲ့ တကယ့် သတ္တိသာ ဖြစ်ပါတယ်။

အနှစ်ချုပ်

၁။ လောကမှာ ခန္ဓာငါးပါး (ရုပ်နာမ်) သာ ရှိတယ်လို့ သိပါ။

၂။ အဲဒီ ခန္ဓာငါးပါးဟာ “ငါ၊ သူ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ” လုံးဝ မဟုတ်ဘဲ၊ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတယ်လို့ ရှုမြင်ပါ။

၃။ အရာရာဟာ ကိုယ်ပိုင် အစိုးရတာ ဘာမှမရှိဘဲ၊ အကြောင်းကြောင့် အကျိုးဖြစ်နေတဲ့ သဘာဝတရား (အနတ္တ) သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချပါ။

ဒီအချက် သုံးချက်ကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် သဘောပေါက်ပြီး လက်တွေ့ နှလုံးသွင်းနိုင်မယ် ဆိုရင်၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိဟာ တဖြည်းဖြည်း ကွာကျသွားပါလိမ့်မယ်။ သောတာပန်ဖြစ်ရန် အားထုတ်နေသူ (သေက္ခအလောင်းအလျာ) အဆင့်ကနေတဆင့် ဒိဋ္ဌိ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်အထိ မျက်မှောက်ပြုနိုင်တဲ့ အရိယာ သူတော်စင်များ အမြန်ဆုံး ပေါ်ထွန်းလာနိုင်ကြပါစေလို့ တိုက်တွန်း ဆန္ဒပြုလိုက်ရပါတယ်။