အပိုင်း (၁) မှာ တရားအားထုတ်ခြင်းရဲ့ အခြေခံ သဘောတရားတွေကို လောကဝေါဟာရ (ပညတ်) တွေနဲ့ ရောနှော ရှင်းပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီအပိုင်း (၂) မှာတော့ “တရားအားထုတ်တယ်ဆိုတာ တကယ်တမ်း ဘာဖြစ်သွားတာလဲ” ဆိုတာကို ဒိဋ္ဌိ အတော်အသင့် ပြုတ်ပြီးသား၊ ပရမတ်အမြင်ကို နားလည်ပြီးသား ယောဂီတွေအတွက် အရှိတရားသက်သက် (ပရမတ်) အမြင်နဲ့ သီးသန့် ရှင်းပြပါမယ်။

လောက နှင့် လောကအလွန်

“လောက” ဆိုတာ ဖြစ်တတ်၊ ပျက်တတ်လို့ လောကလို့ ခေါ်တာပါ။ လောက (ဖြစ်ပျက်နေသောအရာ) နဲ့ လောကအလွန် (ဖြစ်ပျက်ခြင်း ကင်းသောအရာ) ဆိုပြီး နှစ်မျိုးပဲ ရှိပါတယ်။ အဲဒီ နှစ်မျိုးစလုံးမှာ “တရား” (သဘာဝတရား) တွေချည်းသာ ရှိပါတယ်။

လောက (သင်္ခါရလောက): အကြောင်းတရားတွေက ပြုပြင်စီရင်ပေးလို့ ဖြစ်လာတဲ့အတွက် “သင်္ခါရ” လို့ ခေါ်ပြီး၊ မမြဲဘဲ အမြဲ ပျက်စီးနေတဲ့အတွက် “သင်္ခတ” လို့ ခေါ်ပါတယ်။ စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ် ဆိုတဲ့ တရားတွေ အားလုံးဟာ ဒီ သင်္ခါရ/သင်္ခတ အုပ်စုထဲမှာ ပါပါတယ်။ လောကထဲမှာ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ ဆိုတာ လုံးဝ မရှိပါဘူး။ သင်္ခါရတရားတွေ သက်သက်ပဲ ရှိတဲ့အတွက် “သင်္ခါရလောက” လို့ ခေါ်တာပါ။

လောကအလွန်: ဘယ်အကြောင်းတရားကမှ ပြုပြင်စီရင်ထားတာ မဟုတ်တဲ့အတွက် “ဝိသင်္ခါရ” လို့ ခေါ်ပြီး၊ ဘယ်တော့မှ မဖောက်ပြန်၊ မပျက်စီးတဲ့အတွက် “အသင်္ခတ” လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒါကတော့ နိဗ္ဗာန် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။

(မှတ်ချက် – ဤဆောင်းပါးတွင် ‘သင်္ခါရ’ ဟု သုံးနှုန်းပါက ‘အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားမှန်သမျှ’ ဟူသော အကျယ်ပြန့်ဆုံး အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ရည်ညွှန်းပါမည်။)

သင်္ခါရတရားများ၏ စုဝေးတည်ရှိပုံ (၃) မျိုး

လောကမှာရှိတဲ့ စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ် ဆိုတဲ့ သင်္ခါရတရားတွေဟာ တစ်ခုတည်း သီးခြား မနေဘဲ အစုအဝေး (ခန္ဓာ) အနေနဲ့ တည်ရှိကြပါတယ်။

၁။ ရုပ်ချည်းသက်သက် စုဝေးခြင်း (ရူပက္ခန္ဓာ): ဓာတ်ကြီးလေးပါး (မဟာဘုတ်) နဲ့ ၎င်းကို မှီပြီးဖြစ်တဲ့ ရုပ်တွေပါ။ အကောင်အထည် ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ အားလုံးဟာ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့ သဘောတွေချည်းပါပဲ။

၂။ နာမ်ချည်းသက်သက် စုဝေးခြင်း (နာမ်ခန္ဓာ ၄ ပါး): ဝေဒနာ (ခံစားမှု)၊ သညာ (မှတ်သားမှု)၊ သင်္ခါရ (စေ့ဆော်မှု)၊ ဝိညာဏ် (သိမှု) ဆိုတဲ့ နာမ်တရား ၄ ပါး အစုအဝေးပါ။ အကောင်အထည် လုံးဝမရှိပါဘူး။ (အရူပဘုံမှာ ဒီအစုအဝေးပဲ ရှိပါတယ်။)

၃။ ရုပ်ရော၊ နာမ်ပါ စုဝေးခြင်း (ခန္ဓာ ၅ ပါး): လူ့ဘုံ၊ နတ်ဘုံတွေမှာ ရှိတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ် တွဲလျက် အစုအဝေးပါ။

ဒီလို ခန္ဓာ ၅ ပါး စုံလင်စွာ စုဝေးတည်ရှိနေမှသာ (မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း စတဲ့ တံခါးပေါက်တွေနဲ့ အာရုံတွေ တိုက်မိပြီး အကြောင်းအကျိုး ယန္တရား လည်ပတ်နိုင်မှသာ) “သင်္ခါရလောက” ကနေ “အသင်္ခတ (နိဗ္ဗာန်)” ဆီကို ကူးပြောင်းနိုင်မယ့် အခွင့်အရေး ရရှိနိုင်တာပါ။

တရားအားထုတ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) သင်္ခါရမှ အသင်္ခတသို့ ကူးပြောင်းသော ဖြစ်စဉ်

ဥပမာ – အခု ဒီစာကို ဖတ်နေတယ်ဆိုတာ “ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်က ဖတ်နေတာ” မဟုတ်ပါဘူး။ စာ (အာရုံ) နဲ့ မျက်စိ (ဒွါရ) တိုက်မိပြီး မြင်စိတ်ဖြစ်လာတယ်။ ပြီးတော့ အရင်က သင်ထားဖူးတဲ့ အမှတ်အသား (သညာ) နဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး “နားလည်သိရှိမှု” ဆိုတဲ့ နာမ်တရားတွေ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကြီး သက်သက်ပါ။

ဒီသင်္ခါရ ဖြစ်စဉ်ကြီးကနေ “အသင်္ခတ” ဆီ ကူးပြောင်းသွားဖို့ အဓိက တားဆီးနေတာကတော့ ‘မောဟ’ (အမှန်ကို မသိဘဲ ငါလို့ ထင်နေမှု) နဲ့ ‘လောဘ/တဏှာ’ (အာရုံတွေအပေါ် သာယာတွယ်တာမှု) ဆိုတဲ့ ကိလေသာတရားတွေပါပဲ။

“တရားအားထုတ်တယ်” ဆိုတာ ပညတ်စကားပါ။ ပရမတ်အမြင်နဲ့ ပြောရရင် “တရားအားထုတ်သူ (ပုဂ္ဂိုလ်) လုံးဝ မရှိပါဘူး။ သင်္ခါရတရားတွေကနေ အသင်္ခတကို ဦးတည် ပြောင်းလဲသွားတဲ့ ဓမ္မဖြစ်စဉ်သက်သက်” သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ ဓမ္မဖြစ်စဉ်က ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲဆိုရင်-

၁။ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ဒီစာကို ဖတ်မိတဲ့အခါ (တရားနာမိတဲ့အခါ) “ဒီလောကကြီးမှာ ငါ၊ သူတပါး၊ ယောကျ်ား၊ မိန်းမ ဆိုတဲ့ အသက်လိပ်ပြာ လုံးဝ မရှိဘူး။ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ သင်္ခါရတရားတွေက သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတာ (အနတ္တ) သက်သက်ပဲ” ဆိုတဲ့ မှန်ကန်တဲ့ သိမြင်မှုတရား (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) စတင် ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။

၂။ အဲဒီ သိမြင်မှုတရားရဲ့ အရှိန်ကြောင့်၊ ဒီသင်္ခါရတရားတွေဟာ အမြဲတမ်း ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတယ် (အနိစ္စ) ဆိုတာကို ဆက်လက် သိမြင်လာပါတယ်။

၃။ ဒီလို အမြဲ ပျက်စီးနေတဲ့၊ ဘာအနှစ်သာရမှ မရှိတဲ့ အရာတွေဟာ အသုံးမကျတဲ့ စက်ဆုပ်စရာကြီး (ဒုက္ခ) ပဲ လို့ ထိုးထွင်း သိမြင်လာပါတယ်။

၄။ အဲဒီလို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘောတွေကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် မြင်လာတဲ့အခါ၊ ဒီသင်္ခါရ ဒုက္ခကြီးကနေ “လွတ်မြောက်လိုခြင်း” ဆိုတဲ့ သင်္ခါရတရား အသစ်တစ်ခု (မဂ္ဂင်တရား) အားကောင်းစွာ ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။

အဆုံးသတ် ငြိမ်းချမ်းခြင်း (နိရောဓ)

နောက်ဆုံးမှာတော့-

ခန္ဓာ ၅ ပါးဆိုတာ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်ပြီး နှိပ်စက်နေတဲ့၊ ကိလေသာ မီးတွေ လောင်ကျွမ်းနေတဲ့ “ဆင်းရဲဒုက္ခ အစစ်အမှန်ကြီး (ဒုက္ခသစ္စာ)” ပဲ လို့ အကြွင်းမဲ့ သိမြင်သွားပါတယ်။

ဒီဆင်းရဲဒုက္ခတွေ အားလုံးဟာ “လိုချင်တပ်မက်မှု (တဏှာ/သမုဒယသစ္စာ)” ကြောင့် ဖြစ်ရတာပဲ လို့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်သွားပါတယ်။

အဲဒီလို ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်လိုက်တဲ့ တစ်ခဏမှာပဲ၊ လောကုတ္တရာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး (မဂ္ဂသစ္စာ) ဟာ အပြည့်အဝ ပေါင်းဆုံ ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။

အဲဒီ မဂ္ဂင်တရားက လိုချင်တပ်မက်မှု (တဏှာ) ကို အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်လိုက်တဲ့အတွက်၊ သင်္ခါရတွေ အားလုံး ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး၊ ဖြစ်ပျက်ခြင်း ကင်းတဲ့ “အေးငြိမ်းရာ အမှန် (နိရောဓသစ္စာ/နိဗ္ဗာန်)” ကို မျက်မှောက်ပြုသွားပါတော့တယ်။

ဒါကတော့ တရားအားထုတ်ခြင်းရဲ့ ဖြစ်စဉ်ကို ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ မဖက်ဘဲ၊ ပရမတ်အမြင် သက်သက်နဲ့ ရှင်းပြချက်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ တကယ်တော့ အခုလို ရှင်းပြနေတဲ့ “ကျွန်တော်” လည်း မရှိသလို၊ ဖတ်ရှုနေတဲ့ “သင်” လည်း မရှိပါဘူး။ အားလုံးဟာ “သင်္ခါရတရားများ၏ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ် ဖြစ်ပေါ်နေမှု သက်သက်သာ” ဖြစ်ပါကြောင်း တင်ပြရင်း နိဂုံးချုပ်အပ်ပါတယ်။