ဗုဒ္ဓရဲ့ အဆုံးအမတွေနဲ့ ပတ်သက်လာရင် စကားလုံးအသစ်တွေ တီထွင်သုံးနှုန်းတာကို ကျနော် သိပ်သဘောမကျပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ငယ်ငယ်ကတည်းက ခံစားခဲ့ရတဲ့ အသိတစ်ခု ရှိပါတယ်။ အဲဒါကတော့ “ဗုဒ္ဓဘာသာ” ဆိုတာဟာ တခြားဘယ်ဘာသာတရားနဲ့မှ လုံးဝကို မတူညီဘူး၊ သီးသန့်ကြီးကို ခွဲထွက်နေတယ် ဆိုတာပါပဲ။ နားမလည်နိုင်သေးတဲ့ အရွယ်၊ ဘာသာမဲ့လို ဖြစ်နေတဲ့ အချိန်မှာတောင် ဗုဒ္ဓရဲ့ အဆုံးအမကို ပစ်ပယ်တာမျိုး၊ မထေမဲ့မြင်လုပ်တာမျိုး မရှိခဲ့ဘဲ၊ ကိုယ့်ဉာဏ်မမီသေးတဲ့ ကိစ္စ၊ တကယ်သိချင်ရင် လက်တွေ့အားထုတ်မှု လိုအပ်တဲ့ ကိစ္စလို့ပဲ ခံယူခဲ့ပါတယ်။

သေချာ စဉ်းစားကြည့်တဲ့အခါ ဗုဒ္ဓအဆုံးအမဟာ တခြားဘာသာတွေနဲ့ လုံးဝ မတူရတဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်းက “ဘာသာတရား (Religion)” မဟုတ်ဘဲ “သာသနာ (Sasana)” ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ပြောရရင် “ဘာသာတရား” ဆိုတာ လူတွေကို ထိန်းကျောင်းဖို့၊ ငြိမ်သက်စေဖို့ ဖန်တီးထားတဲ့ လောကီရေးရာ အရာတွေပါ။ သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ရင် ဘာသာရေးဆိုတာ နိုင်ငံရေးနဲ့ အမြဲ ဆက်စပ်နေတတ်ပြီး၊ အနောက်တိုင်းမှာဆိုရင် ဘာသာရေး ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ သွေးချောင်းစီးခဲ့ရတဲ့ ပဋိပက္ခတွေ အများကြီး ရှိခဲ့ပါတယ်။ ကျနော်တို့က ဗုဒ္ဓရဲ့ အဆုံးအမကို “ဘာသာတရား” ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက် သွတ်သွင်းလိုက်တဲ့အခါ၊ အဲဒီစကားလုံးရဲ့ အမွေဆိုးတွေကိုပါ မလိုလားအပ်ဘဲ ခံစားရပြီး အပြန်အလှန် တိုက်ခိုက်ငြင်းခုံတာတွေ ဖြစ်လာတော့တာပါပဲ။ ဒါကြောင့် “ဘာသာ” ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို သုံးရတာ လုံးဝ သဘောမကျပါဘူး။

မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်မှာလည်း “ဘာသာ” ဆိုတဲ့ အသုံးအနှုန်းကို မသုံးခဲ့ပါဘူး။ အဲဒီခေတ်က အမြစ်တွယ်နေတဲ့ အတ္တဝါဒတွေကို ချေဖျက်ဖို့ “အနတ္တဝါဒ” အနေနဲ့သာ ပေါ်ထွန်းခဲ့တာပါ။ ဤနေရာတွင် အထူးသတိပြုရမည်မှာ “အနတ္တ” ဆိုတာဟာ “ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး” ဆိုတဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒ (Pessimism) ကို လုံးဝ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်စဉ်ကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်ပြီး မိမိရောက်လိုရာကို ဉာဏ်နဲ့ ပညာရှိရှိ စီမံရမယ့် လက်တွေ့ကျင့်စဉ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအနတ္တဝါဒနဲ့ သံသရာကနေ လွတ်မြောက်နိုင်ဖို့အတွက် ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခုနီ (ယခု မရှိတော့)၊ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ ဆိုတဲ့ ထောက်တိုင်လေးခုနဲ့ “သာသနာ” ဆိုတာကို မြတ်စွာဘုရားက ခိုင်ခိုင်မာမာ တည်ဆောက်ပေးခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

အမည်နာမတွေထက် ပိုအရေးကြီးတာက အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကနေ လွတ်မြောက်သွားမယ့်သူ ဘယ်လောက်များများ ရှိမလဲဆိုတဲ့ အချက်ပါပဲ။ ဒီစာတွေကို ရေးသားနေခြင်းရဲ့ အဓိက ရည်မှန်းချက်ကလည်း လူ၊ ရဟန်း အရိယာ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအနှစ်သာရတွေကို ကမ္ဘာအနှံ့ ဖြန့်ဝေချင်တယ်ဆိုရင်၊ ကျနော်တို့ကိုယ်တိုင် ပထမမဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ရအောင်၊ အနည်းဆုံး သောတာပန်ဖြစ်ရန် အားထုတ်နေသူ (သေက္ခ) အဆင့်ရောက်အောင် အရင် ကြိုးစားရပါမယ်။

အဲဒီလို ကိုယ်တိုင် လက်တွေ့ ကျင့်ကြံသိမြင်ပြီးမှသာ “ဘာသာရေး” ဆိုတဲ့ ဘောင်ကျဉ်းကျဉ်းလေးထဲက ထွက်ပြီး၊ အနောက်တိုင်းက သိပ္ပံပညာရှင်တွေ၊ တွေးခေါ်ရှင်တွေနဲ့ ရုပ်နာမ်သဘာဝတွေအကြောင်း၊ လောကသုံးပါးအကြောင်းကို အသိဉာဏ်ပညာချင်း ယှဉ်ပြီး ပထမမဂ်အထိ ဆွေးနွေးသင့်ပါတယ်။ ဒါဟာ အယူဝါဒတစ်ခု၊ သဘာဝတရားတစ်ခုအနေနဲ့ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်တာဖြစ်လို့ ဘာသာရေးအရ ရန်များစရာ မလိုဘဲ ပိုပြီး ခရီးရောက်နိုင်ပါတယ်။

အနှစ်ချုပ်ရရင်တော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ အနတ္တဝါဒကို ယှဉ်ပြိုင်နိုင်မယ့် အခြားမည်သည့်ဝါဒမှ လောကမှာ မရှိပါဘူး။ ဒီလို ပြိုင်စံရှားလှတဲ့ လွတ်မြောက်ရာ ခရီးစဉ်ကြီးကို စိတ်ဝင်စားသူ အစစ်အမှန်တွေနဲ့အတူ လက်တွဲပြီး လျှောက်လှမ်းချင်မိပါတယ်။