ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်တွေထဲမှာ ဒီဉာဏ်နှစ်ခုက အခြေခံအကျဆုံး နံပါတ် (၁) နဲ့ (၂) ဉာဏ်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ လူရယ်လို့ ဖြစ်လာပြီဆိုရင်၊ ဒီဉာဏ်နှစ်ခုလောက်တော့ သေချာပေါက် နားလည်ထားသင့်ပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ဒီဉာဏ်တွေဟာ အသိဉာဏ် သိပ်မထက်မြက်တဲ့ သူတွေ (ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တွေ) တောင်မှ ကြိုးစားရင် ရနိုင်၊ သိနိုင်တဲ့ ဉာဏ်တွေဖြစ်လို့ပါပဲ။ နောက်ပိုင်း အဆင့်မြင့်တဲ့ ဉာဏ်တွေ တက်လာတဲ့အခါမှာလည်း ဒီအခြေခံဉာဏ်နှစ်ခု ခိုင်မာရဲ့လား ဆိုတာကို အမြဲပြန်လည် စမ်းစစ်ခံရပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီဉာဏ်နှစ်ပါး အကြောင်းနဲ့၊ အဲဒီဉာဏ်တွေကနေတဆင့် “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲ (ဒိဋ္ဌိ) ဘယ်လို ကွာကျသွားသလဲ ဆိုတာကို ရှင်းပြပါ့မယ်။

(၁) ရုပ်နဲ့ နာမ်ကို ခွဲခြားသိသောဉာဏ် (နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်)

ဒါကတော့ ဘယ်အရာက ရုပ် (ခန္ဓာကိုယ်ပိုင်း) လဲ၊ ဘယ်အရာက နာမ် (စိတ်ပိုင်း) လဲ ဆိုတာကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ကွဲပြားအောင် သိတာပါ။ အလွယ်ဆုံး ဥပမာလေးနဲ့ ပြောရရင်- ပစ္စည်းတစ်ခုကို ကိုင်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။

ကိုင်လိုက်တဲ့ ပစ္စည်းကလည်း အကောင်အထည်ရှိတဲ့ “ရုပ်” ပါ။

သွားကိုင်တဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ လက်ကလည်း “ရုပ်” ပါပဲ။

လက်ကနေ သွားထိလိုက်တဲ့အခါ၊ လက်မှာရှိတဲ့ အာရုံကြောလေးတွေကနေတဆင့် ဦးနှောက်ဆီကို အချက်ပြလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ အာရုံကြောတွေ၊ ဦးနှောက်တွေ ဆိုတာလည်း အကောင်အထည်ရှိတဲ့ “ရုပ်” တွေချည်းပါပဲ။

ဦးနှောက်ဆီ ရောက်သွားတဲ့အခါမှာ “သြော်… ထိသွားပါလား” ဆိုပြီး သိလိုက်တဲ့ အသိလေး ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ အသိလေးကတော့ အကောင်အထည် လုံးဝမရှိတဲ့ “နာမ် (စိတ်)” ပါ။

ဒီနေရာမှာ နှလုံးကနေ သိတာလား၊ ဦးနှောက်ကနေ သိတာလား ငြင်းနေစရာ မလိုပါဘူး။ နှလုံးဖြစ်စေ၊ ဦးနှောက်ဖြစ်စေ နှစ်ခုစလုံးက “ရုပ်” တွေပါပဲ။ သိလိုက်တဲ့ သဘောလေးကသာ “နာမ်” ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့်မို့လို့ ကျနော်တို့မှာ တကယ်တမ်း ရှိနေတာဟာ အကောင်အထည်ရှိတဲ့ “ရုပ်” နဲ့ အကောင်အထည်မရှိတဲ့ “နာမ်” ဒီနှစ်ခု အပြန်အလှန် အလုပ်လုပ်နေတာ သက်သက်ပါပဲ။ “ငါ”၊ “သူ”၊ “ပုဂ္ဂိုလ်”၊ “သတ္တဝါ” ဆိုတာတွေက နာမည်တပ် ခေါ်ဝေါ်ထားတဲ့ စကားလုံးတွေ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ တကယ်ရှိတာ “ရုပ် နဲ့ နာမ်” ပဲ ဆိုတာကို ပိုင်းခြားသိလိုက်ရင်၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ အထင်မှားမှု (ဒိဋ္ဌိ) စင်ကြယ်သွားပါတယ်။ ဒါကို ရုပ်နာမ် ခွဲခြားသိတဲ့ဉာဏ် လို့ ခေါ်ပါတယ်။

(၂) အကြောင်းအကျိုးကို ဆက်စပ်သိသောဉာဏ် (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်)

ဒီဉာဏ်ကတော့ ခုနက ပြောခဲ့တဲ့ ရုပ်တွေ နာမ်တွေဟာ ဘာကြောင့် ဖြစ်လာရသလဲ ဆိုတဲ့ အကြောင်းရင်းကို သိတာပါ။ ဒီလောကကြီးမှာ ဘယ်အရာမှ သူ့အလိုလို ဖြစ်မလာပါဘူး။ အကြောင်းရှိလို့သာ အကျိုးဖြစ်လာတာပါ။ ဒါကို တပတ်လည်အောင် သိမ်းကျုံးပြီး သိရပါမယ်။

ဥပမာ- ပစ္စည်းတစ်ခုကို သွားထိလိုက်တဲ့ ဖြစ်စဉ်ကိုပဲ ကြည့်ရအောင်။

ထိလိုက်တယ်: ဒါက ရုပ်ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုပါ။ (ရုပ်)

ဘာလို့ လှုပ်ရှားတာလဲ?: “ထိမယ်” ဆိုတဲ့ စိတ်က ခိုင်းလိုက်လို့ပါ။ (နာမ်)

ဘာလို့ ထိချင်တာလဲ?: “ထိချင်စရာလေး” ဆိုပြီး သွားမှတ်မိနေလို့ပါ။ (နာမ်)

ဘာလို့ မှတ်မိတာလဲ?: မျက်စိကနေ သွားမြင်လိုက်လို့ပါ။ (ရုပ်)

ဘာလို့ မြင်တာလဲ?: မျက်စိဆိုတဲ့ အကြည်ဓာတ် (ရုပ်) ရှိနေလို့ပါ။

ဒီ ရုပ်နာမ်တွေက ဘယ်ကလာတာလဲ?: အမေ့ဗိုက်ထဲမှာ ပဋိသန္ဓေစိတ် ဝင်လာလို့ပါ။

ဘာလို့ ပဋိသန္ဓေ လာတည်ရတာလဲ?: အရင်ဘဝက လိုချင်တပ်မက်မှု (တဏှာ) နဲ့ ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ ကံတွေ ရှိနေခဲ့လို့ပါ။

အဲဒီ ကံတွေ ဘာလို့ လုပ်ခဲ့တာလဲ?: ရုပ်နာမ်တွေဟာ ဆင်းရဲဒုက္ခမှန်း မသိတဲ့ “မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ)” ဖုံးလွှမ်းနေလို့ပါ။

ဒီလိုမျိုး နောက်ကြောင်းပြန် လိုက်ကြည့်လိုက်ရင်၊ အားလုံးဟာ ရုပ်နဲ့ နာမ် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပြီး လည်ပတ်နေတာပဲ ရှိပါတယ်။ ဘယ်သူကမှ ဖန်ဆင်းထားတာ မဟုတ်သလို၊ “ငါ” လုပ်နေတာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ အကြောင်းတရားတွေကြောင့် အကျိုးတရားတွေ ဖြစ်ပေါ်နေတာ သက်သက်ပဲလို့ ဆက်စပ်သိမြင်သွားတာကို အကြောင်းအကျိုး သိသောဉာဏ် လို့ ခေါ်ပါတယ်။

(၃) “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲ (ဒိဋ္ဌိ) ကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲ?

ဒိဋ္ဌိဖြုတ်တယ် ဆိုတာ အဓိက အပိုင်းနှစ်ပိုင်း ရှိပါတယ်။

ပထမအပိုင်း (ငါ မရှိဘူးလို့ သိခြင်း): မနေ့က ‘ငါ’ နဲ့ ဒီနေ့ ‘ငါ’ အတူတူပဲလို့ ထင်နေတာ၊ အဖေပဲ၊ အမေပဲ၊ သားပဲ၊ သမီးပဲ လို့ ထင်နေတာတွေကို “အတ္တ (ငါ/သူ)” လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အပေါ်က ဉာဏ်နှစ်ခုနဲ့ သေချာ စဉ်းစားကြည့်လိုက်ရင်၊ အဲဒီလို ခိုင်မြဲနေတဲ့ “ငါ” ဆိုတာ လုံးဝ မရှိဘူး၊ အမြဲပြောင်းလဲနေတဲ့ ရုပ်နာမ်တွေပဲ ရှိတယ်ဆိုတာကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိသွားပါလိမ့်မယ်။ ဒါက “ငါ” ဆိုတဲ့ အထင်မှားကို ပယ်ဖျောက်လိုက်တာပါ။

ဒုတိယအပိုင်း (သူ့သဘောသူ ဆောင်နေကြောင်း သိခြင်း): “ငါမှ မရှိရင်၊ ဘယ်သူက ဒီရုပ်နာမ်တွေကို ခိုင်းစေ စီမံနေတာလဲ” ဆိုတဲ့ မေးခွန်း လာပါလိမ့်မယ်။ အကြောင်းအကျိုးကို ဆက်စပ်ကြည့်လိုက်ရင်၊ ဘယ်သူကမှ စီမံနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။

ပစ္စည်းတစ်ခုကို မြင်လိုက်တယ်၊

ကောင်းတယ် ဆိုးတယ်လို့ ခံစားလိုက်ရတယ် (ဝေဒနာ)၊

အရင်က မြင်ဖူးတယ်လို့ မှတ်မိတယ် (သညာ)၊

အဲဒီအပေါ်မှာ သိလိုက်တယ် (ဝိဉာဏ်)၊

ပြီးတော့ လိုချင်သွားတယ်၊ မုန်းသွားတယ် (သင်္ခါရ)။

ဒီ ဖြစ်စဉ်တွေ အားလုံးမှာ “ငါ” မြင်တယ်၊ “ငါ” မှတ်မိတယ် ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ သူ့အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ သူ့အကျိုး ဖြစ်ပေါ်လာတာ (သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတာ) သက်သက်ပါပဲ။

ချုပ်လိုက်ရရင်- “ငါ ဆိုတာ လုံးဝ မရှိဘူး (ရုပ်နာမ်သာ ရှိတယ်)” ရယ်၊ “ဘယ်သူကမှ စီမံခိုင်းစေနေတာ မဟုတ်ဘူး (အကြောင်းအကျိုးအရ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတာ)” ရယ်… ဒီနှစ်ချက်ကို သေသေချာချာ နားလည် သဘောပေါက်သွားပြီ ဆိုရင်ပဲ “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲကြီး (ဒိဋ္ဌိ) ကွာကျသွားပါပြီ။

ဒီအခြေခံဉာဏ် နှစ်ပါးကို သေချာ နားလည်ထားမယ်ဆိုရင်၊ ရှေ့ဆက်ရမယ့် ဝိပဿနာ ခရီးလမ်းအတွက် အများကြီး အထောက်အကူ ဖြစ်စေမှာ အသေအချာပါပဲ။