ကျွန်တော်တို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေကြားမှာ ရေပန်းစားနေတဲ့ စကားလုံးတစ်ခု ရှိပါတယ်။ အဲဒါကတော့ “သာသနာ သုံးရပ်” ဆိုတာပါပဲ။ ပရိယတ္တိ သာသနာ (စာပေသင်ကြားခြင်း)၊ ပဋိပတ္တိ သာသနာ (ကျင့်ကြံအားထုတ်ခြင်း)၊ ပဋိဝေဓ သာသနာ (ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း) ဆိုပြီး သုံးမျိုး ခွဲပြောကြတယ်။ ဘုန်းကြီးတွေကလည်း တရားဟောရင် ဒီသုံးမျိုးနဲ့ပဲ ဟောကြတယ်။ စာသင်တိုက်တွေက “ပရိယတ္တိ သာသနာ့ဝန်ဆောင်” လို့ ခေါင်းစဉ်တပ်ကြတယ်။
ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော် ရဲရဲကြီး မေးခွန်းထုတ်ချင်တယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တိုင်က သာသနာကို သုံးမျိုး ခွဲပြီး ပညတ်ခဲ့ပါသလား။ ပိဋကတ်တော် (ပါဠိတော်) တွေကို သေသေချာချာ ပြန်မွှေကြည့်ရင် အဖြေက “မဟုတ်ပါ” ဖြစ်နေပါတယ်။ ဘုရားရှင်က “ငါဘုရား၏ သာသနာ” (အဆုံးအမ) လို့သာ တစ်ခုတည်း ဟောခဲ့တာပါ။ သုံးပိုင်း ပိုင်းပြီး မဟောခဲ့ပါဘူး။
ခွဲခြားခြင်း၏ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ
ဒီ “သာသနာ သုံးရပ်” ဆိုတဲ့ စကားလုံးက ဘယ်က လာသလဲ ဆိုတော့ နောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ ဆရာတွေရဲ့ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုကနေ လာတာပါ။ သူတို့ကတော့ နားလည်လွယ်အောင် ခွဲပြတာ ဖြစ်နိုင်ပေမယ့်၊ ဒီခွဲခြားမှုကြောင့် နောက်ပိုင်းမှာ ကြီးမားတဲ့ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။
အကြီးမားဆုံး ဆိုးကျိုးကတော့ “တာဝန်လွှဲချခြင်း” ပါပဲ။ ဒီစကားလုံးကြောင့် ရဟန်းအများစုဟာ “ငါတို့က ပရိယတ္တိ သာသနာပြုနေတာ၊ စာသင်နေတာ၊ ဒါကြောင့် တရားအားမထုတ်လည်း ရတယ်၊ ပဋိပတ္တိက တောရ ရဟန်းတွေ အလုပ်” ဆိုပြီး ခေါင်းစဉ်တပ် လွှဲချခွင့် ရသွားကြတယ်။ စာသင်တိုက်ကြီးတွေ တည်ထောင်ပြီး စာချနေလိုက်ရင်ပဲ သာသနာ့တာဝန် ကျေပြီလို့ ယူဆသွားကြတယ်။ တကယ်တော့ ဒါဟာ အင်မတန် အန္တရာယ်များတဲ့ အယူအဆပါ။
သာသနာ ဆိုတာ “မြေပုံ” နှင့် တူသည်
သာသနာ ဆိုတာ “အဆုံးအမ” လို့ အဓိပ္ပာယ် ရပါတယ်။ ဥပမာ – ရန်ကုန်ကနေ မန္တလေးကို သွားချင်တယ် ဆိုပါစို့။ ၁။ လမ်းပြမြေပုံ ရှိရမယ်။ ၂။ အဲဒီ မြေပုံအတိုင်း ကိုယ်တိုင် လမ်းလျှောက်ရမယ်။ ၃။ မန္တလေးကို ရောက်ရမယ်။
ဒီဖြစ်စဉ် တစ်ခုလုံးမှာ –
မြေပုံ ဖတ်တာကို “ပရိယတ္တိ” လို့ ခေါ်ချင် ခေါ်မယ်။
လမ်းလျှောက်တာကို “ပဋိပတ္တိ” လို့ ခေါ်မယ်။
ရောက်သွားတာကို “ပဋိဝေဓ” လို့ ခေါ်မယ်။
ဒါပေမဲ့ ဒီသုံးခုဟာ သီးခြားစီ ခွဲထုတ်လို့ ရတဲ့ အရာတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ တစ်ဆက်တည်း ဖြစ်စဉ် ပါ။ မြေပုံကို ကိုင်ထားရုံနဲ့ ခရီးမရောက်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် “ပရိယတ္တိ သာသနာ” ဆိုပြီး သီးသန့် ခွဲထုတ်ပြီး ဂုဏ်တင်နေတာဟာ… “ငါ့မှာ မြေပုံရှိတယ်၊ ငါ လမ်းမလျှောက်ဘူး၊ ဒါပေမဲ့ ငါ ခရီးသွားနေတာပဲ” လို့ ပြောနေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ ဒါဟာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို လှည့်စားတာပါ။
မြေပုံ ဆိုတာ လမ်းလျှောက်ဖို့ ရှိတာပါ။ လမ်းမလျှောက်ဘဲ မြေပုံကို ဘုရားစင်တင် ကိုးကွယ်ထားရုံနဲ့၊ အလွတ်ကျက်နေရုံနဲ့ မန္တလေး ရောက်မလာပါဘူး။ ထိုနည်းတူပါပဲ… စာပေကျမ်းဂန် ဆိုတာ တရားအားထုတ်ဖို့ ရှိတာပါ။ တရားအားမထုတ်ဘဲ စာပေကိုပဲ ဖက်တွယ်ထားရင် အဲဒါ “သာသနာ” မဟုတ်ပါဘူး။ “စာကြည့်တိုက်” သက်သက်ပဲ ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။
မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာ (တစ်ခုတည်းပါ)
ဘုရားရှင် လိုချင်တာက စာတတ်တဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တွေ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိလေသာ ကင်းစင်တဲ့ အရိယာတွေပါ။ ဘုရားရှင် ဟောခဲ့တဲ့ သာသနာက တစ်ခုတည်းပါ။ “ဒုက္ခက လွတ်မြောက်ကြောင်း အဆုံးအမ” ပါ။ အဲဒီ အဆုံးအမကို သိအောင် လုပ်မယ်၊ သိတဲ့အတိုင်း ကျင့်မယ်၊ ကျင့်တဲ့အတိုင်း လွတ်မြောက်မယ်။ ဒါပါပဲ။
ဒါကို သွားပြီး “ဒါက စာသင်သာသနာ၊ ဒါက ကျင့်ကြံသာသနာ” လို့ အပိုင်းပိုင်း ဓားနဲ့ ခုတ်ပိုင်းလိုက်တဲ့အခါ… စာသင်တဲ့သူက မကျင့်တော့ဘူး။ ကျင့်တဲ့သူကလည်း စာမတတ်တော့ဘူး။ နှစ်ဖက်စလုံး လိုအပ်ချက်တွေ ဖြစ်ကုန်ကြတယ်။ တကယ်တမ်း ကျမ်းရင်း (ပါဠိတော်) မှာ ကြည့်ရင် ဘုရားရှင်က တရားတော် နဲ့ ဝိနည်း ကိုပဲ ဟောခဲ့တာပါ။ အပိုင်းကဏ္ဍတွေ ခွဲပြီး အဆင့်အတန်း တွေ မသတ်မှတ်ခဲ့ပါဘူး။
အနှစ်သာရကို ပြန်ရှာခြင်း
ကျွန်တော်တို့ အနေနဲ့ “သာသနာ သုံးရပ်” ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို မသုံးသင့်တော့ပါဘူး။ “မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာ” လို့ပဲ သုံးသင့်ပါတယ်။ ရဟန်းတစ်ပါး စာသင်နေတယ်ဆိုရင် “သူ သာသနာပြုနေတယ်” လို့ တန်းမပြောပါနဲ့ဦး။ သူ သင်နေတဲ့ စာက သူ့ကို သံသရာက လွတ်အောင် လုပ်ပေးနေသလား၊ သူ ကိုယ်တိုင်ရော ကျင့်ကြံသလား ဆိုတာကို ကြည့်ရပါမယ်။ စာတတ်ရုံသက်သက်နဲ့ သာသနာ မပြန့်ပွားပါဘူး။ အရိယာတွေ များမှသာ သာသနာ ပြန့်ပွားတာပါ။
ကျွန်တော်တို့ ခေတ်မှာက အပေါ်ယံ အခွံတွေ၊ စကားလုံး အလှအပတွေ၊ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုတွေ အရမ်း များနေပါပြီ။ “ပရိယတ္တိ ဝန်ဆောင်”၊ “သာသနာပြု မထေရ်” ဆိုတဲ့ ဘွဲ့ထူးဂုဏ်ထူးတွေနဲ့ ယစ်မူးပြီး၊ တကယ့် အနှစ်သာရ ဖြစ်တဲ့ “လွတ်မြောက်ရေး” ကို မေ့နေကြတယ်။
နိဂုံး
မိတ်ဆွေတို့… သာသနာဆိုတာ သုံးခု မရှိပါဘူး။ တစ်ခုတည်းပါ။ အဲဒါကတော့ “မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး လမ်းစဉ်” ပါပဲ။ အဲဒီ လမ်းစဉ်အတိုင်း လျှောက်နေရင် ခင်ဗျားတို့ဟာ သာသနာနဲ့ တွေ့နေတာပါပဲ။ စာအုပ်ထဲမှာ လမ်းပျောက်မနေပါနဲ့။ စာအုပ်ဆိုတာ လမ်းညွှန်ပါ။ လမ်းညွှန်ကို ဖတ်ပြီးရင် လမ်းလျှောက်ပါ။ စာသင်တာကို အပြစ်မပြောပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ စာသင်တာတစ်ခုတည်းကို “သာသနာ” တစ်ရပ် အနေနဲ့ သတ်မှတ်ပြီး ကျေနပ်နေတာကိုတော့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ဆိုသည်မှာ… ဘုရားရှင်၏ အဆုံးအမ အတိုင်း၊ ကိုယ်တိုင် ကျင့်ကြံ၍၊ ကိုယ်တိုင် ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်အောင် အားထုတ်ခြင်း… ဤသည်သာလျှင် စစ်မှန်သော သာသနာ ဖြစ်ပါသည်။