လူသားတွေဟာ အစုအဝေးနဲ့ နေထိုင်ကြတဲ့အခါမှာ “ယဉ်ကျေးမှု” ဆိုတဲ့ အရာတစ်ခုက ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ အပြင်ပန်းကြည့်ရင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ စားသောက်မှုပုံစံ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းတွေလို့ ထင်ရပေမယ့်၊ တကယ်တော့ ယဉ်ကျေးမှုရဲ့ အခြေခံအုတ်မြစ်ဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စိတ်အစဉ် ကနေ စတင်တာပါ။ ဝိပဿနာရှုထောင့်ကနေ ကြည့်မယ်ဆိုရင် ယဉ်ကျေးမှုရဲ့ မူလဇစ်မြစ်ကို ဒီလိုလေး မြင်နိုင်ပါတယ်-
၁။ မနောကံရဲ့ စတင်ခြင်း
ဘယ်လိုယဉ်ကျေးမှုမျိုးမဆို မပေါ်ပေါက်သေးခင်မှာ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ရဲ့ “အကြံအစည်” ကနေ စပါတယ်။ ကောင်းတဲ့အကြံ၊ ဆိုးတဲ့အကြံဆိုတာတွေဟာ စိတ်ထဲမှာ အရင်ဖြစ်ပေါ်ပြီးမှ နှုတ်ကနေ ထွက်ဆိုတာ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်အမူအရာနဲ့ ပြုမူတာတွေကနေတစ်ဆင့် အများနဲ့သက်ဆိုင်တဲ့ ဓလေ့၊ ထုံးတမ်း၊ ယဉ်ကျေးမှုတွေအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားတာပါ။ ဒါကြောင့် ယဉ်ကျေးမှုရဲ့ အစဟာ မြင်သာထင်သာမရှိတဲ့ မနောကံ (စိတ်အကြံ) ကနေ စတယ်လို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။
၂။ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲ (အတ္တ) မှ ယဉ်ကျေးမှုသို့
လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ “ငါ” ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲ (အတ္တ) က ခိုင်မာလာတဲ့အခါ၊ “ငါ့အကြိုက်”၊ “ငါ့အယူအဆ” ဆိုတာတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။ အဲဒီအယူအဆတွေဟာ အခြားသူတွေနဲ့ ပေါင်းစပ်မိတဲ့အခါ “ငါတို့ရဲ့အကြိုက်”၊ “ငါတို့ရဲ့ထုံးတမ်း” အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး “ယဉ်ကျေးမှု” တစ်ခုဖြစ်လာပါတယ်။ ဒီတော့ ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာလည်း တကယ်တမ်းကျတော့ ရုပ်နာမ်ဓမ္မတို့ရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှုအပေါ်မှာ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) တွေ စုပေါင်းထားခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။
၃။ မေတ္တာနှင့် ကရုဏာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ အနှစ်သာရ
ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှုမှာဆိုရင် အခြေခံအုတ်မြစ်ဟာ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ စတဲ့ ဗြဟ္မစိုရ်တရားတွေပေါ်မှာ အခြေခံထားပါတယ်။ တကယ်တော့ “ယဉ်ကျေးမှု” ရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ဟာ ရန်သူကိုပင် ချစ်ခင်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့၊ သတ္တဝါတိုင်းအပေါ် ကရုဏာထားတဲ့ “စိတ်ကောင်း” တွေကနေ စတင်ပါတယ်။ ဒီလို ကောင်းမွန်တဲ့ စိတ်ထားတွေ စုပေါင်းလာတဲ့အခါ အများအကျိုးပြုတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။
၄။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ
ဘယ်လိုယဉ်ကျေးမှုမျိုးပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ရုပ်နာမ်သဘောအတိုင်း အနိစ္စ (မမြဲခြင်း)၊ ဒုက္ခ (ဆင်းရဲခြင်း)၊ အနတ္တ (အတ္တမရှိခြင်း) ဆိုတဲ့ သုံးပါးလက္ခဏာကို မလွန်ဆန်နိုင်ပါဘူး။ ခေတ်ကာလအလျောက် ပြောင်းလဲနေတတ်သလို၊ တစ်ချိန်မှာ ပျောက်ကွယ်သွားတတ်ပါတယ်။ ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုကို ဆွဲကိုင်ထားတဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေကို ရှုမှတ်သိမြင်ခြင်းအားဖြင့် ပိုမိုမြင့်မြတ်တဲ့ အသိဉာဏ်ကို ရရှိနိုင်ပါတယ်။
ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာ မြင်သာတဲ့ အပြင်ပန်းအလှထက် ကျွန်တော်တို့ရဲ့ မနောကံ၊ စိတ်နေစိတ်ထားနဲ့ နှလုံးသွင်းမှုတွေရဲ့ ရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ကို ယဉ်ကျေးအောင် လေ့ကျင့်နိုင်မယ်ဆိုရင် တကယ့်အစစ်အမှန် ယဉ်ကျေးမှုကို ဖန်တီးနိုင်မှာပဲ ဖြစ်ပါတော့တယ်။