သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်လာကြသော အရှင်သူမြတ် ရဟန်းတော်များ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးသော ရည်မှန်းချက်မှာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ အပေါင်းမှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ရေးဟူသော အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိရေးပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ လွတ်မြောက်ရန်အတွက် ခန္ဓာကိုယ်၌ အမြဲတစေ ကိန်းအောင်းနေသော “ငါ၊ သူတစ်ပါး၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ” ဟူသည့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစွဲကြီးကို အမြစ်ပြတ် ဖယ်ရှားပစ်ရန် လိုအပ်လှပါသည်။ ထိုအစွဲကို ဖယ်ရှားရာတွင် နေ့စဉ်ဘဝ၌ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော “သိစိတ်” ကလေးများကို “ဝိဉာဏ်” သက်သက်သာ ဖြစ်ကြောင်း ချက်ချင်း သိအောင် ရှုမှတ်လေ့လာခြင်းသည် အလွန်အရေးပါသော ကျင့်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။

၁။ သိစိတ်နှင့် ဝိဉာဏ်၏ အမှန်သဘောကို လေ့လာခြင်း

လောကတွင် ပုထုဇဉ်တို့သည် မျက်စိဖြင့် မြင်သောအခါ “ငါ မြင်သည်”၊ နားဖြင့် ကြားသောအခါ “ငါ ကြားသည်”၊ စိတ်ဖြင့် တွေးတောသောအခါ “ငါ တွေးသည်” ဟု ယူဆလေ့ရှိကြပါသည်။ ဤသည်မှာ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ အရာရာကို သိရှိခံစား ညွှန်ကြားနေသော အကောင်အထည်တစ်ခု ရှိနေသည်ဟု မှားယွင်းစွာ ဆုပ်ကိုင်ထားခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

တကယ်တမ်း ဉာဏ်ဖြင့် အနီးကပ် လေ့လာကြည့်သောအခါ ထိုသို့ အမြဲတမ်း ရပ်တည်နေသော “ငါ” ဟူသည် လုံးဝ မရှိကြောင်းကို တွေ့ရှိရပါမည်။ အမှန်တကယ် လက်တွေ့ ဖြစ်ပေါ်နေသည်မှာ အာရုံနှင့် ဒွါရ တိုက်ခိုက်မိသောအခါ ပေါ်ပေါက်လာသည့် သိတတ်သော သဘောလေးများသာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤ အာရုံကို သိတတ်သော သဘောလေးကိုပင် “သိစိတ်” သို့မဟုတ် “ဝိဉာဏ်” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဝိဉာဏ်သည် ထာဝရ တည်မြဲနေသော အရာမဟုတ်ဘဲ၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်၍ ပေါ်လာပြီး အကြောင်းကုန်သည်နှင့် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားသော အနိစ္စတရား သက်သက်သာ ဖြစ်ပါသည်။

၂။ ချက်ချင်း သိအောင် ရှုမှတ်နည်း အဆင့်ဆင့်

သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတိုင်း ဒါဟာ ဝိဉာဏ်ပါလား ဟု ချက်ချင်း သိအောင် အောက်ပါအတိုင်း စနစ်တကျ ရှုမှတ်လေ့လာနိုင်ပါသည်။

• အာရုံနှင့် ဒွါရ တိုက်ခိုက်မှုကို သတိထားခြင်း: မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဟူသော ဒွါရများသို့ အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အထိအတွေ့၊ ဓမ္မာရုံ တို့ လာရောက် တိုက်ခိုက်သော အခိုက်အတန့်ကို အမြဲတစေ သတိကပ်ထားရပါမည်။

• သိလိုက်သည့် သဘောကို ဖမ်းယူခြင်း: အသံတစ်ခုကို ကြားလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ထိုအသံ၏ အဓိပ္ပါယ် (ဥပမာ- ကောင်းသောအသံ၊ ဆိုးသောအသံ၊ မည်သူ့အသံ) နောက်သို့ စိတ်ကို အလွင့်ပါမခံဘဲ၊ “အသံကို သိလိုက်သော သဘောလေး (ကြားသိစိတ်) ပေါ်လာပြီ” ဟု ချက်ချင်း သတိပြု ဖမ်းယူရပါမည်။

• ဝိဉာဏ်သက်သက်အဖြစ် အတည်ပြုခြင်း: ထိုသို့ သိလိုက်သော သဘောလေး ပေါ်လာသည်ကို မြင်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် “ဤအရာသည် ငါ ကြားခြင်းမဟုတ်၊ အသံကို သိလိုက်သော ဝိဉာဏ် သက်သက်သာ ဖြစ်သည်” ဟု ဉာဏ်ဖြင့် ချက်ချင်း ဆုံးဖြတ်ချက် ချရပါမည်။

• ပျက်စီးသွားမှုကို လေ့လာခြင်း: ထိုကြားသိစိတ် (ဝိဉာဏ်) လေးသည် ကြားပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ချုပ်ငြိမ်းပျက်စီးသွားသည်ကို ဆက်လက်၍ မျက်ခြည်မပြတ် လေ့လာကြည့်ရှုရပါမည်။

၃။ အဓိပတိတရားလေးပါးဖြင့် ရှုမှတ်မှုကို အားဖြည့်ခြင်း

ဤကဲ့သို့ သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတိုင်း ချက်ချင်း သိအောင် ရှုမှတ်ရန်မှာ သာမန် လုံ့လစိုက်ထုတ်မှုမျှဖြင့် မဖြစ်နိုင်ပါ။ စိတ်သည် အာရုံများနောက်သို့ အလွယ်တကူ လွင့်ပါသွားတတ်သောကြောင့် အောင်မြင်မှု၏ သော့ချက်ဖြစ်သော “အဓိပတိတရားလေးပါး” ကို မဖြစ်မနေ လက်ကိုင်ပြု၍ အားဖြည့်ရပါမည်။

• ဆန္ဒ (ဆန္ဒာဓိပတိ): သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ အမြန်ဆုံး လွတ်မြောက်လိုသော၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်လိုသော ပြင်းပြသည့် ဆန္ဒ ရှိရပါမည်။ ထိုဆန္ဒ အားကောင်းနေမှသာ သိစိတ်လေး ပေါ်လာတိုင်း အလွတ်မခံဘဲ လေ့လာချင်စိတ်များ အဆက်မပြတ် ရှင်သန်နေမည် ဖြစ်ပါသည်။

• စိတ္တ (စိတ္တာဓိပတိ): ပြင်ပအာရုံများက မည်မျှပင် ဆွဲဆောင်စေကာမူ၊ မိမိ၏ စိတ်ကို ခန္ဓာအတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဝိဉာဏ်များ၏ ဖြစ်ပျက်မှုအပေါ်၌သာ ခိုင်မာစွာ ကပ်ထားနိုင်ရပါမည်။

• ဝီရိယ (ဝီရိယာဓိပတိ): တရားအားထုတ်ရာတွင် အာရုံများ လွတ်သွား၍ ဉာဏ်မတက်သောအခါမျိုးတွင် နောက်ဆုတ်မသွားဘဲ၊ မရမချင်း ကြိုးစားမည် ဟူသော မဆုတ်မနစ်သည့် လုံ့လဝီရိယကို အပြည့်အဝ တည်ဆောက်ထားရပါမည်။

• ဝီမံသာ (ဝီမံသာဓိပတိ): ပေါ်လာသမျှသော သိစိတ်တိုင်းကို “ဤသိစိတ် ဝိဉာဏ်လေးသည် ပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်၊ ငါမဟုတ်။ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်၍ ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားသော အနိစ္စတရား သက်သက်သာ ဖြစ်သည်” ဟု ထက်မြက်စွာ ပိုင်းခြားလေ့လာနိုင်သော ပညာဉာဏ်ဖြင့် အစဉ်တစိုက် အကဲဖြတ် စစ်ဆေးနေရပါမည်။

၄။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များ ပေါ်ထွန်းလာရေး

ရဟန်းတော်များ အနေဖြင့် ကျောင်းသင်္ခမ်းအတွင်း သီတင်းသုံးနေစဉ်၊ ဆွမ်းခံကြွစဉ်၊ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးစဉ် အစရှိသည့် နေ့စဉ်ဘဝ လှုပ်ရှားမှုတိုင်းတွင် ဤအဓိပတိတရားလေးပါးကို လက်နက်သဖွယ် အသုံးချကာ စိတ္တာနုပဿနာကို အားထုတ်ရပါမည်။ မြင်သိစိတ်၊ ကြားသိစိတ်၊ တွေးတောကြံစည်သော သိစိတ်ကလေးများ ပေါ်လာတိုင်း ဒါဟာ ဝိဉာဏ်သက်သက်ပါလား ဟု အဆက်မပြတ် ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းလေ့လာသောအခါ၊ ထိုဝိဉာဏ်များ၏ ဖြစ်ပြီး ချက်ချင်း ပျက်စီးနေမှုကို နေလိုလလို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်လာရပါမည်။

ဤသို့ အမြဲတစေ ပျက်စီးနေသော ဝိဉာဏ်ဖြစ်စဉ်များထဲတွင် မည်သည့် နေရာ၌မျှ “ငါ” ကို ရှာမတွေ့နိုင်တော့သောအခါ တစ်သံသရာလုံး စွဲလမ်းလာခဲ့သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစွဲကြီးသည် အလိုလို ပြုတ်ကျသွားတော့သည်။ ဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ကျသွားခြင်းသည် ဝိပဿနာအလုပ်၏ အကြီးမားဆုံးသော အောင်ပွဲပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ နည်းလမ်းမှန်ကန်စွာဖြင့် သိစိတ်ကို ဝိဉာဏ်အဖြစ် ချက်ချင်းသိအောင် ရှုမှတ်လေ့လာခြင်းအားဖြင့်၊ လူနှင့် ရဟန်း အရိယာများ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာကာ သောတာပန် အစရှိသော သူတော်စင်များ သာသနာတော်အတွင်း၌ အစဉ်အဆက် ထွန်းလင်းတောက်ပနိုင်မည် ဖြစ်ပါကြောင်း လေးစားစွာ တိုက်တွန်း ရေးသားအပ်ပါသည်။