မိတ်ဆွေ… မှန်ရှေ့ရောက်ရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်ကြည့်ပြီး “ဒါ ငါပဲ” လို့ တွေးဖူးမှာပါ။ နာမည်တစ်ခု ခေါ်လိုက်ရင် “ငါ့ကို ခေါ်တာပဲ” လို့ ထူးလိုက်မှာပါ။ တစ်ခုခု လုပ်ချင်ရင် “ငါ လုပ်ချင်တာပဲ” လို့ ဆုံးဖြတ်မိမှာပါ။

ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော် မေးခွန်းတစ်ခု မေးမယ်။ တကယ်ရော ခင်ဗျားမှာ “ငါ” (Atta) ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် ရှိရဲ့လား။

ဒါကို အဖြေထုတ်ဖို့အတွက် ရှေးဦးစွာ “ငါ” (Self) ဆိုတာ ဘာလဲလို့ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ကြည့်ရအောင်။ တကယ်လို့ “ငါ” ဆိုတာ အစစ်အမှန် ရှိတယ်ဆိုရင်… အဲဒီ “ငါ” ဟာ အောက်ပါ အရည်အချင်းတွေနဲ့ ပြည့်စုံရပါမယ်။ ၁။ ကိုယ်တိုင် သွားနိုင် လာနိုင်ရမယ်။ ၂။ ကိုယ်တိုင် စားနိုင် သောက်နိုင်ရမယ်။ ၃။ ကိုယ်တိုင် မြင်နိုင် ကြားနိုင်ရမယ်။ ၄။ ကိုယ်တိုင် စဉ်းစား ဆင်ခြင် ဆုံးဖြတ်နိုင်ရမယ်။ ၅။ ကိုယ်ပိုင် အာဏာနဲ့ ထိန်းချုပ်နိုင်ရမယ်။

ကဲ… ဒီစံနှုန်း (Criteria) တွေနဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ “ငါ” ဘယ်နားမှာ ရှိသလဲဆိုတာ ခင်ဗျားတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို ဖြန့်ခင်းပြီး ရှာကြည့်ကြစို့။

၁။ ရုပ် (Rupa) မှာ ရှိသလား ခင်ဗျားရဲ့ လက်တွေ၊ ခြေထောက်တွေ၊ မျက်လုံးတွေ၊ ဦးနှောက်အသားတုံးတွေကို ကြည့်လိုက်ပါ။ သူတို့က “ငါ” လား။ အကယ်၍ ရုပ်သည်သာ “ငါ” ဖြစ်ခဲ့ရင်… လူသေကောင်ကြီးကို ထကြည့်စမ်း၊ သွားကြည့်စမ်းလို့ ပြောရင် ထသွားရမှာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ လူသေကောင်မှာ ခြေလက် အစုံအလင် ရှိပေမယ့် မသွားနိုင်ဘူး။ မျက်လုံးရှိပေမယ့် မမြင်နိုင်ဘူး။ ဦးနှောက်ရှိပေမယ့် မစဉ်းစားနိုင်ဘူး။ ဒါကြောင့် ရုပ် (Form) ဟာ သူတစ်ပါးတည်း ဘာမှမလုပ်တတ်တဲ့ အရာဝတ္ထု သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။ သူက “ငါ” မဟုတ်ဘူး။

၂။ ဝေဒနာ (Feeling) မှာ ရှိသလား ကောင်းတယ်၊ ဆိုးတယ် ခံစားတာကို “ငါ” လို့ ထင်နေသလား။ တကယ်လို့ ခံစားမှုက “ငါ” ဖြစ်ရင်… “ငါ အမြဲတမ်း ပျော်ချင်တယ်၊ စိတ်မညစ်ချင်ဘူး” လို့ အမိန့်ပေးလို့ ရရမှာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ မရဘူး။ ဝေဒနာဆိုတာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်ရင် ပေါ်လာတယ်၊ ပြီးရင် ပျောက်သွားတယ်။ သူ့သဘောသူ ဆောင်ပြီး ဖြစ်ပျက်နေတာမို့ သူလည်း “ငါ” မဟုတ်ဘူး။

၃။ သညာ (Perception) မှာ ရှိသလား အရာရာကို မှတ်သားနေတဲ့ မှတ်ဉာဏ်က “ငါ” လား။ မဟုတ်ပါဘူး။ သူကလည်း အသံကြားမှ၊ ပုံရိပ်မြင်မှ မှတ်သားလို့ ရတာ။ အယ်လ်ဇိုင်းမား ရောဂါသည်တွေကို ကြည့်ပါ။ သညာ ပျက်စီးသွားတဲ့အခါ သူတို့ ဘာမှ မမှတ်မိတော့ဘူး။ ဒါကြောင့် သညာဟာလည်း အကြောင်းအကျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုသာ ဖြစ်တယ်။ သူလည်း “ငါ” မဟုတ်ဘူး။

၄။ သင်္ခါရ (Volitional Formations) မှာ ရှိသလား တစ်ခုခုကို လုပ်ချင်တဲ့ စေ့ဆော်မှု (စေတနာ) ကို “ငါ” လို့ ထင်တတ်ကြတယ်။ “ငါ သွားချင်တယ်၊ ငါ စားချင်တယ်” ပေါ့။ တကယ်တော့ ဒါဟာ “တွန်းအား” (Drive) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခင်ဗျား ဗိုက်ဆာလို့ စားချင်စိတ် ပေါ်လာတာ၊ ခင်ဗျား ဖန်တီးတာ မဟုတ်ဘူး။ အာဟာရ လိုအပ်ချက်ကြောင့် ပေါ်လာတဲ့ တွန်းအားတစ်ခုသာ ဖြစ်တယ်။ ဒါကြောင့် သူလည်း “ငါ” မဟုတ်ဘူး။

၅။ ဝိဉာဏ် (Consciousness) မှာ ရှိသလား ဒါက လူတွေ အထင်မှားဆုံးပါပဲ။ “သိနေတဲ့ကောင်” ကို “ငါ” လို့ ထင်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ သေချာ စစ်ဆေးကြည့်ပါ။ အိပ်ပျော်နေတဲ့အချိန်မှာ အဲဒီ “သိတဲ့ကောင်” ဘယ်ရောက်နေသလဲ။ မျက်စိက ပုံရိပ်နဲ့ မတိုက်ဆိုင်ရင် “မြင်သိ” ဆိုတာ ပေါ်မလာပါဘူး။ နားက အသံနဲ့ မတိုက်ဆိုင်ရင် “ကြားသိ” ဆိုတာ ပေါ်မလာပါဘူး။ ဒါကြောင့် “သိမှု” (Consciousness) ဆိုတာကလည်း အကြောင်းတိုက်ဆိုင်မှ ပေါ်လာတဲ့ မီးပွားလေးတွေလိုပါပဲ။ သူလည်း “ငါ” မဟုတ်ပါဘူး။

အဖြေမှန်က ဘာလဲ

အပိုင်းလိုက် (Parts) ခွဲကြည့်တော့ “ငါ” ကို မတွေ့ဘူး။ ဒါဆို ပေါင်းလိုက်ရင်ရော “ငါ” ဖြစ်သွားသလား။

ဥပမာ – ကားတစ်စီးကို ကြည့်ပါ။ ဘီးကို ဖြုတ်ကြည့်တယ်၊ ကားမဟုတ်ဘူး။ စတီယာရင်ကို ဖြုတ်ကြည့်တယ်၊ ကားမဟုတ်ဘူး။ အင်ဂျင်ကို ဖြုတ်ကြည့်တယ်၊ ကားမဟုတ်ဘူး။ ဒါဆို အဲဒီ အစိတ်အပိုင်းတွေ အားလုံး ပုံထားလိုက်ရင်ရော “ကား” ဖြစ်သွားသလား။ မဖြစ်ပါဘူး။ “ကားအပိုပစ္စည်းပုံ” ပဲ ဖြစ်မယ်။ အဲဒီ ပစ္စည်းတွေကို စနစ်တကျ တပ်ဆင်ပြီး မောင်းနှင်လိုက်တဲ့ “ဖြစ်စဉ်” (Process) ရှိလာမှသာ “ကား” လို့ ခေါ်လို့ရတာပါ။

လူဆိုတာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိဉာဏ် ဆိုတဲ့ ခန္ဓာငါးပါး အစုအဝေးကြီး စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်နေတဲ့ “ဖြစ်စဉ်” (Process) ကို “ငါ” လို့ နာမည်တပ်ပြီး ခေါ်ဝေါ်နေကြတာပါ။

တကယ့် အရှိတရားမှာတော့ – ၁။ အနိစ္စ – ဖြစ်ပြီးရင် ချက်ချင်းပျက်သွားတဲ့အတွက် မမြဲပါဘူး။ ၂။ ဒုက္ခ – အနှစ်သာရမရှိ၊ ထိန်းချုပ်မရ၊ အသုံးမကျတဲ့အတွက် စက်ဆုပ်စရာ ကောင်းလှပါတယ်။ ၃။ အနတ္တ – အထက်မှာ ရှာဖွေခဲ့တဲ့အတိုင်း “ငါ” ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် ဘယ်နားမှာမှ မရှိပါဘူး။

ဒါကို သဘောပေါက်ရင် ခင်ဗျားဟာ အိပ်မက်ထဲကနေ စတင် နိုးထလာပါပြီ။ ခင်ဗျားဟာ “ပုဂ္ဂိုလ်” တစ်ယောက် မဟုတ်ပါဘူး။ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ် ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ သဘာဝတရား (Nature) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

မနက်ဖြန်ကျရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို “ငါ” လို့ထင်ပြီး မာနကြီးမလား၊ ဒေါသထွက်မလား။ ဒါမှမဟုတ်… “ဪ…ခန္ဓာငါးပါးအလုပ်လုပ်နေပါလား” လို့ဉာဏ်နဲ့ကြည့်မလား။

အဖြေက ခင်ဗျားလက်ထဲမှာပါ။