နေ့လည် ၁ နာရီ အချိန်အခါသမယမှာ အိမ်မှုကိစ္စ တာဝန်တွေကို မနားမနေ ထမ်းဆောင်ရင်း တစ်ဖက်ကလည်း သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ဖို့ ဝိပဿနာတရားကို လက်တွေ့ အားထုတ်နေကြတဲ့ အိမ်ရှင်မ၊ မိခင်၊ ဥပါသိကာမများ အားလုံးအတွက် ဒီဆောင်းပါးကို အထူးရည်ရွယ် ရေးသားလိုက်ပါတယ်။

အိမ်ရှင်မ၊ မိခင် တစ်ယောက်ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ ညနေစောင်း အချိန်တွေဆိုတာ ရင်ခုန်စရာ၊ ပူပန်စရာ အကောင်းဆုံး အချိန်တစ်ခု ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ ကလေးတွေ ကျောင်းဆင်းမယ့် အချိန်၊ ခင်ပွန်းသည် ရုံးဆင်းမယ့် အချိန်ကို ရောက်လာပြီဆိုရင်၊ မီးဖိုချောင်ထဲမှာ ဟင်းအိုးတည်ထားရင်းပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဧည့်ခန်းထဲမှာ ထိုင်နေရင်းပဲ ဖြစ်ဖြစ် မျက်လုံးက နာရီဆီကို မကြာခဏ ရောက်သွားတတ်ပါတယ်။ ပုံမှန် ပြန်ရောက်နေကျ အချိန်ထက် ၅ မိနစ်၊ ၁၀ မိနစ်လောက် နောက်ကျသွားပြီ ဆိုတာနဲ့ ရင်ထဲမှာ “ကားများ ပိတ်နေသလား၊ ဘာများ အဆင်မပြေတာ ရှိလို့လဲ၊ အန္တရာယ်ကင်းကင်း ပြန်ရောက်ပါ့မလား” ဆိုတဲ့ အတွေးတွေနဲ့အတူ ကြိုတင် ပူပန်တဲ့ “သောက” မီးတောက်လေးတွေ စတင် လောင်ကျွမ်းလာပါတော့တယ်။

မိသားစုကို ချစ်ခင်တွယ်တာတဲ့ မိခင်၊ ဇနီး တစ်ယောက်အနေနဲ့ ဒီလို စိုးရိမ်ပူပန်တာဟာ သိပ်ကို သဘာဝကျပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ့် ဝိပဿနာ ယောဂီတစ်ယောက် အနေနဲ့ ကြည့်မယ်ဆိုရင်တော့၊ အဲဒီ ကြိုတင်ပူပန်စိတ် (သောက) ဟာ မရောက်လာသေးတဲ့ အနာဂတ်အတွက် ပစ္စုပ္ပန်ကို အလဟဿ မီးရှို့ပစ်နေတဲ့ “ဒုတိယမြား” တစ်စင်း ဖြစ်နေတယ် ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်ဖို့ လိုအပ်လာပါပြီ။

ဒီဆောင်းပါးမှာ မိသားစုကို စောင့်မျှော်နေရင်း ဝင်လာတတ်တဲ့ “ငါ့ကလေး၊ ငါ့ယောကျ်ား” ဆိုတဲ့ ပညတ်ဇာတ်လမ်းတွေကို ဘယ်လို တိခနဲ ဖြတ်တောက်မလဲ၊ ပြီးရင် အဲဒီ ကြိုတင်ပူပန်နေတဲ့ “အတွေးစိတ် (မနောဝိဉာဏ်)” ရဲ့ အစားထိုး ဖြစ်ပျက် ချုပ်ငြိမ်းသွားပုံကို ဝိပဿနာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲထည့်ပြီး ဘယ်လို အသေးစိတ် စောင့်ကြည့်ရမလဲ ဆိုတာကို လမ်းညွှန်ပေးသွားပါမယ်။

၁။ အနာဂတ်သို့ လွင့်မျောခြင်းနှင့် “ငါ” ဟူသော ပညတ်ဇာတ်လမ်း

နာရီကို ကြည့်ရင်း အချိန်တွေ ကုန်လွန်သွားတဲ့အခါ၊ သင့်ရဲ့ စိတ်ဟာ အရှိတရားကို မမြင်တော့ဘဲ မရောက်လာသေးတဲ့ အနာဂတ်ဆီကို လွင့်မျောသွားပြီး “ပညတ်ဇာတ်လမ်း” တွေ ချက်ချင်း တည်ဆောက်ပါတော့တယ်။

အမှန်တကယ် ဖြစ်နေတဲ့ အရှိတရား (ပရမတ်): တကယ့် သဘာဝတရား အနေနဲ့ ကြည့်ရင်၊ လက်ရှိ ပစ္စုပ္ပန်မှာ ဘာပြဿနာမှ မရှိသေးပါဘူး။ ကိုယ်က အိမ်မှာ ထိုင်နေတယ်၊ အချိန်က ရွေ့လျားနေတယ်။ ဒါဟာ ရုပ်တရား၊ နာမ်တရားတွေရဲ့ ပုံမှန် အလုပ်လုပ်နေမှု သက်သက်ပါ။

စိတ်က ဖန်တီးလိုက်တဲ့ ဇာတ်လမ်း (ပညတ်): ဒါပေမဲ့ ဉာဏ်မပါတဲ့စိတ်က အဲဒီလို မနေပါဘူး။ “ငါ့ သားလေး ဒုက္ခများ ရောက်နေမလား၊ ငါ့ ခင်ပွန်း အဆင်များ မပြေဖြစ်နေမလား” ဆိုပြီး မမြင်ရတဲ့ အန္တရာယ်တွေကို စိတ်ကူးနဲ့ ပုံဖော်လိုက်ပါတယ်။ အဲဒီမှာ “ငါ” ဆိုတဲ့ အတ္တ နဲ့ “ငါ့ပိုင်ဆိုင်မှု” ဆိုတဲ့ အစွဲတွေ အခိုင်အမာ ဝင်လာပါတော့တယ်။

“ငါ” နဲ့ “ငါ့ဟာ” လို့ စွဲလမ်းလိုက်တာနဲ့၊ အဲဒီအရာကို ဆုံးရှုံးရမှာ ကြောက်တဲ့စိတ်၊ ထိခိုက်မှာ စိုးရိမ်တဲ့စိတ် (သောက/ဒေါသ) တွေဟာ မလွဲမသွေ နောက်က လိုက်လာပါတယ်။ တကယ်တမ်း ခင်ပွန်းနဲ့ ကလေးက လမ်းမှာ ကားပိတ်လို့ အေးအေးဆေးဆေး သီချင်းလေး နားထောင်ပြီး လာနေတာ ဖြစ်နိုင်ပေမယ့်၊ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကတော့ ငရဲပြည် ရောက်နေသလို ပူလောင်နေပါပြီ။ ဒါဟာ အရှိတရားကြောင့် ပူလောင်ရတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ့်စိတ်က ဖန်တီးလိုက်တဲ့ “အတွေးဇာတ်လမ်း” ကြောင့် ကိုယ်တိုင် ပြန်လည် ဆင်းရဲနေရခြင်း သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ ဇာတ်လမ်းကို ဖြတ်၍ “အတွေးစိတ် (မနောဝိဉာဏ်)” သို့ ပြန်လှည့်ခြင်း

ဒီတော့ နာရီကြည့်ရင်း စောင့်မျှော်နေတဲ့ အချိန်၊ “ဘာများ ဖြစ်နေမလဲ” ဆိုတဲ့ ပူပန်သောကစိတ် ပေါ်လာပြီ ဆိုတာနဲ့…

“ဪ… ကြိုတွေးပြီး ပူပန်နေတဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါလား၊ သောကဖြစ်နေတဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါလား” လို့ ချက်ချင်း ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မရှိဘဲ သတိကပ်လိုက်ပါ။

“ကားတိုက်များ တိုက်နေမလား၊ ဖုန်းဆက်ကြည့်ရမလား” စတဲ့ အတွေးဇာတ်လမ်းနောက်ကို ဆက်မလိုက်ပါနဲ့။ အဲဒီ ဇာတ်လမ်းကို တိခနဲ ဖြတ်ချလိုက်ပါ။ ပြီးရင် အပြင်ကို လွင့်နေတဲ့ စိတ်ကို ကိုယ့်ရင်ဘတ်ထဲ ပြန်ခေါ်လာပြီး၊ အဲဒီ ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်အခြေအနေ သက်သက်ကိုသာ ဝိပဿနာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲ ထည့်ကြည့်ပါ-

အရှုခံကို ပြောင်းခြင်း: “သားလေး အကြောင်း၊ ခင်ပွန်း အကြောင်း” လို့ ပညတ်နာမည် မတပ်ပါနဲ့။ ကိုယ့်ရင်ဘတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ “တုန်လှုပ်တဲ့ သဘော၊ မွန်းကျပ်တဲ့ သဘော၊ ပူလောင်တဲ့ သဘော” ကို ဓာတ်သဘာဝ (နာမ်တရား) သက်သက် အဖြစ်သာ စိုက်ကြည့်လိုက်ပါ။

သိစိတ်ကို ဖမ်းခြင်း: အဲဒီလို အနာဂတ်ကို ကြိုတွေးလိုက်တဲ့အခါ “ပူပန်တယ်” လို့ ချက်ချင်း သိလိုက်တဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒါဟာ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ “မနောဝိဉာဏ် (အတွေးအာရုံကို သိသောစိတ်)” ပါပဲ။ “ငါ” က ပူပန်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ပညတ်အာရုံကြောင့် ပေါ်လာတဲ့ “တွေးသိစိတ် (နာမ်)” သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ “အတွေးစိတ်” ၏ ဖြစ်မှုပျက်မှုကို လက်တွေ့ ပြတ်ပြတ်သားသား ရှုမှတ်ခြင်း

ဒီအဆင့်ဟာ ယောဂီတွေအတွက် ပစ္စုပ္ပန်မှာ ပြန်လည် နေထိုင်တတ်စေမယ့် အရေးကြီးဆုံး အဆင့် ဖြစ်ပါတယ်။ “သောကစိတ်” ဟာ ခိုင်မာတဲ့ အကောင်အထည်ကြီး မဟုတ်ဘူး ဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် ဉာဏ်နဲ့ မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။

လက်တွေ့ ရှုမှတ်ပုံ အဆင့်ဆင့်:

ဖြစ်ခြင်း: နာရီကို လှမ်းကြည့်လိုက်တယ်။ ၅ နာရီခွဲ နေပြီ။ အဲဒီအခါ အိမ်ပြန်မရောက်သေးလို့ “တစ်ခုခု ဖြစ်နေပြီလား” လို့ တွေးလိုက်တဲ့ “အတွေးစိတ် (မနောဝိဉာဏ်)” လေး တစ်ခု ချက်ချင်း ပေါ်လာတယ်။ ရင်ထဲမှာ ဒိန်းကနဲ ဖြစ်သွားတယ်။

သတိကပ်ခြင်း (ပျက်ခြင်း): “ဪ… ပူပန်နေပါလား၊ အနာဂတ်ကို ရောက်သွားပါလား” လို့ ပစ္စုပ္ပန် သတိနဲ့ လှမ်းသိလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်လေးမှာတင်၊ အဲဒီ ပူပန်တဲ့ စိတ်ဟာ ကြိုးပြတ်သွားသလို အရှိန်သေပြီး ချက်ချင်း ပျက်ကျ (ချုပ်ငြိမ်း) သွားပါတော့တယ်။

အစားထိုးခြင်း: အဲဒီအချိန်မှာ အိမ်ရှေ့ကနေ ကားတစ်စီး ဖြတ်မောင်းသွားသံကို ကြားလိုက်တယ်။ အဲဒီအခါ အသံကို သိလိုက်တဲ့ “ကြားသိစိတ် (သောတဝိဉာဏ်)” အသစ်တစ်ခု ချက်ချင်း အစားထိုး ပေါ်လာတယ်။

ဉာဏ်ဖြင့် ဓာတ်ခွဲခြင်း: ကားသံကို ကြားလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာပဲ၊ စောစောက အနာဂတ်ကို တွေးပြီး ပူပန်နေတဲ့ “အတွေးစိတ်ဟောင်း” ကလေးဟာ အခု လက်ရှိမှာ ဆက်ပြီး ရှိသေးသလား လို့ ဉာဏ်နဲ့ မေးကြည့်ပါ။ လုံးဝ (လုံးဝ) မရှိတော့ပါဘူး။ အဲဒီ အတွေးစိတ်ကလေးဟာ အဲဒီနေရာမှာတင် သေဆုံး (ချုပ်ငြိမ်း) သွားပါပြီ။

ပြီးတော့ “ငါ့ယောကျ်ား ကားသံ မဟုတ်ဘူး” လို့ တွေးတဲ့စိတ် ထပ်ပေါ်လာတယ်။ ကြားသိစိတ်က ပျက်သွားပြီ။

ဒီလိုနဲ့ မိသားစုကို ထိုင်စောင့်နေတဲ့ နာရီဝက်လောက် အချိန်လေး အတွင်းမှာတင်၊ “တွေးတဲ့စိတ် (သောက)” ပေါ်လာလိုက် သတိကြောင့် ပျက်သွားလိုက်၊ “ကြားသိစိတ် (ကားသံကြားခြင်း)” ပေါ်လာလိုက် ပျက်သွားလိုက်၊ “မြင်သိစိတ် (နာရီကို ကြည့်ခြင်း)” ပေါ်လာလိုက် ပျက်သွားလိုက်နဲ့၊ ဝိဉာဏ်စိတ်ကလေးတွေဟာ တစ်ခုပြီးတစ်ခု အလွန် လျင်မြန်တဲ့ နှုန်းနဲ့ ဖြစ်လိုက်၊ ပျက်လိုက်၊ အစားထိုးလိုက် ဖြစ်နေတာကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း မြင်လာပါလိမ့်မယ်။

“စောင့်မျှော်နေတဲ့ ငါ၊ ပူပန်နေတဲ့ ငါ” ဆိုတာ အကောင်အထည်ကြီး အနေနဲ့ လုံးဝ မရှိပါဘူး။ စိတ်အစဉ်တန်းကြီး ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျက်စီးသွားတာ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

၄။ ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (ရှုဉာဏ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း)

ဒီလို ဝိဉာဏ်စိတ်ကလေးတွေ တရစပ် ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကို ဉာဏ်မျက်စိနဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လာပြီဆိုရင်၊ ယောဂီရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ပြတ်သားတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု (Insight) ကျလာပါလိမ့်မယ်။

“ဪ… မရောက်လာသေးတဲ့ အနာဂတ်ကို တွေးပြီး ပူပန်နေတာ ငါ မဟုတ်ဘူး။ စိတ်က သူ့အကြောင်းနဲ့သူ တွေးတာပဲ။ အဲဒီ တွေးတဲ့စိတ်ကလေး ကိုယ်တိုင်ဟာလည်း မြဲတာ မဟုတ်ဘူး၊ ပေါ်လာပြီးတာနဲ့ သတိကပ်လိုက်ရင် ချက်ချင်း အစားထိုး ပျက်စီးသွားတာပဲ။ မဖြစ်လာသေးတဲ့ အရာတွေအတွက် ပစ္စုပ္ပန် အချိန်ကို ဖျက်ဆီးပြီး ပူလောင်နေတာဟာ၊ မရှိတဲ့ သရဲကို ကြောက်ပြီး ထွက်ပြေးနေသလိုပါလား။ အရာရာဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်စီးသွားကြတာ ချည်းပါပဲလား။ စိတ်တွေဟာ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေခြင်းသာ ရှိပါလား။”

ဒီလို “ဖြစ်ပျက်” ကို တည့်တည့်မြင်လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ၊ “ငါ့ကလေး၊ ငါ့ယောကျ်ား” ဆိုတဲ့ အစွဲနဲ့ ကြိုတင် ပူပန်နေတဲ့ သောကစိတ်တွေဟာ မှီခိုစရာ “ငါ” မရှိတော့တဲ့အတွက် အလိုလို အရည်ပျော် ကျသွားပါလိမ့်မယ်။ မိသားစုကို စောင့်မျှော်ရတဲ့ အချိန်ဟာ ပူလောင်စရာ ငရဲခန်း မဟုတ်တော့ဘဲ၊ ယောဂီရဲ့ စိတ်ကတော့ သောကကင်းစင်ပြီး အေးချမ်းစွာနဲ့ “ဥပေက္ခာ (အလယ်အလတ် သာတူညီမျှ ရှုမြင်နိုင်သော စိတ်)” ဖြင့် ပစ္စုပ္ပန် တည့်တည့်မှာ တည်ရှိနေပါလိမ့်မယ်။

၅။ အနတ္တကို နားလည်ခြင်းနှင့် အဓိပတိတရားလေးပါးဖြင့် အားထုတ်ခြင်း

အနတ္တ ဆိုတာ ပြုလုပ်သူ (Doer) အကောင်အထည် မရှိဘူးလို့ ပြောတာပါ။ ခင်ပွန်းနဲ့ သားသမီးအပေါ် ထားရှိရမယ့် မေတ္တာ၊ ကရုဏာနဲ့ လူမှုရေး တာဝန်တွေကို ရှောင်လွှဲရမယ် လို့ ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အချိန်လွန်သွားရင် ဖုန်းဆက် မေးမြန်းရပါမယ်၊ လိုအပ်ရင် သွားကြိုရပါမယ်။ သို့သော် အဲဒီလို ဆောင်ရွက်တဲ့အခါ ပူလောင်တဲ့ “သောက” တွေ ကင်းကင်းနဲ့ ပြုလုပ်နိုင်ဖို့ အတွက် “အဓိပတိတရားလေးပါး” ကို အပြည့်အဝ တပ်ဆင်ရပါမယ်။

ဆန္ဒ (Chanda): ကြိုတင်ပူပန်သောကရောက်မှုမှ ကင်းစင်ပြီး၊ မေတ္တာ၊ ဉာဏ်ပညာ တို့ဖြင့် နေထိုင်လိုသော ပြင်းပြသည့် ဆန္ဒ။

စိတ္တ (Citta): စောင့်မျှော်နေစဉ် ပေါ်လာသမျှသော “အတွေးစိတ် (မနောဝိဉာဏ်)”၊ “ကြားသိစိတ်” တို့၏ အစားထိုး ဖြစ်ပျက်မှု အပေါ်သို့သာ မလွတ်တမ်း စူးစိုက်ထားသော စိတ်။

ဝီရိယ (Viriya): “ဘာများဖြစ်နေမလဲ” စတဲ့ သောက ဇာတ်လမ်းတွေ ဝင်လာတိုင်း၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲကို ပယ်ခွာပြီး ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ပျက်ဆီသို့ မဆုတ်မနစ် ပြန်ဆွဲခေါ်နေသော ကြိုးစားအားထုတ်မှု ဝီရိယ။

ဝီမံသာဉာဏ် (Vimamsa): “ငါ သောက ရောက်နေတာလား” သို့မဟုတ် “အတွေးစိတ်ရဲ့ ဖြစ်ပျက်ကို ဉာဏ်နဲ့ သက်သက် ကြည့်ပြီး၊ လိုအပ်တဲ့ အကူအညီပေးဖို့ အသင့်ပြင်နေတာလား” ဆိုသည်ကို ပြတ်ပြတ်သားသား ခွဲခြား စစ်ဆေးနေသော ဉာဏ်။

ဒီ အဓိပတိတရား လေးပါးကို တပ်ဆင်ထားတဲ့ အိမ်ရှင်မ ယောဂီဟာ၊ မိသားစု ပြန်အလာကို စောင့်မျှော်တဲ့အခါ သောကမီး လောင်ကျွမ်းခြင်း လုံးဝ ရှိမည် မဟုတ်ဘဲ၊ ကြည်လင်သော ဉာဏ်၊ အေးချမ်းသော မေတ္တာတို့ဖြင့် အိမ်တံခါးဝမှာ အပြုံးနဲ့ ဆီးကြိုနိုင်မည်သာ ဖြစ်သည်။

နိဂုံးချုပ်

တရားအားထုတ်တယ် ဆိုတာ အားလုံးကို ပစ်ချပြီး တရားစခန်းသွားနေမှ ရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ နေ့စဉ် မိသားစု ပြန်အလာကို စောင့်မျှော်နေတဲ့ အချိန်မှာ ဝင်လာတတ်တဲ့ ပူပန်သောက စိတ်ကလေးအပေါ်မှာ အရှိကို အရှိအတိုင်း ဉာဏ်နဲ့ ဓာတ်ခွဲနိုင်ရင် အဲဒါ အမြင့်ဆုံး ဝိပဿနာပါပဲ။

ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ အိမ်ရှင်မ မိခင်အပေါင်းတို့ ခင်ဗျာ…

ကျောင်းဆင်းချိန်၊ ရုံးဆင်းချိန် စောင့်မျှော်ရတဲ့ အလုပ်ကို သောကမီး လောင်စရာ အလုပ်အဖြစ် မသတ်မှတ်ပါနဲ့တော့။ အဲဒီ ပူပန်စိတ်တွေဟာ သင့်အတွက် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ထက်မြက်စေမယ့် အလွန် အဖိုးတန်တဲ့ အရှုခံ အာရုံတွေပါ။ “ငါ ပူပန်နေတယ်” ဆိုတဲ့ ဇာတ်လမ်းကို တိခနဲ ဖြတ်ပြီး၊ တွေးလိုက်တိုင်း ပေါ်လာတဲ့ “အတွေးစိတ် (မနောဝိဉာဏ်)” တွေရဲ့ အစားထိုး ဖြစ်ပျက် ချုပ်ငြိမ်းနေမှုကိုသာ စူးစိုက် လေ့လာပါ။

စိတ်တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကလွဲပြီး ဘာမှ မရှိဘူးဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု မြင်တွေ့ရတဲ့အခါ၊ မိမိကိုယ်ကိုယ် “ငါ” လို့ စွဲထားတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲကြီး အမြစ်ပြတ် ပြုတ်ကျပြီး သောတာပန်အဖြစ်ကို ဧကန်မလွဲ ရောက်ရှိဖို့ခြေတလှမ်း နီးစပ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

အမှန်တရားသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။