လောကမှာ လူတွေဟာ တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး မတူညီဘူးဆိုတဲ့ အခြေခံအမြင်ကနေ ‘ဖြစ်တည်မှု’ ဆိုတဲ့ အယူအဆ ပေါ်ထွက်လာပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ်ပဲ ကွဲပြားခြားနားနေကြသလားဆိုတာ လေ့လာကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။

၃၁ ဘုံလုံးမှာ တကယ့်တကယ်တော့ ကွဲပြားမှုမရှိတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ်တွေပဲ ရှိပါတယ်။ သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင် လူနဲ့ တိရစ္ဆာန်ဟာ ပုံသဏ္ဍာန်သာ ကွဲပြားပေမဲ့ တကယ်တော့ ရုပ်ရဲ့ အလွန်သေးငယ်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းလေးတွေနဲ့ပဲ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားတာပါ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမမှာလည်း ပထဝီ၊ တေဇော၊ အာပေါ၊ ဝါယော ဆိုတဲ့ ဓာတ်ကြီးလေးပါးနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတယ်လို့ ဟောကြားထားပါတယ်။ သိပ္ပံပညာအရ အက်တမ်တွေ ပေါင်းစပ်ထားတာလို့ပြောပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဘယ်လိုပဲ အသားအရောင်၊ ပုံသဏ္ဍာန် ကွဲပြားနေပါစေ၊ အခြေခံအားဖြင့်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့ သဘာဝရှိတဲ့ ရုပ်တရားတွေချည်းပါပဲ။ ဒီရုပ်တရားတွေကို ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ တို့က စီမံပေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

စိတ်နေစိတ်ထားတွေ ကွာခြားတယ်လို့ ထင်ကောင်းထင်နိုင်ပါတယ်။ စိတ်နဲ့ စေတသိက် နှစ်ခုပေါင်းကို “နာမ်” လို့ ခေါ်ပါတယ်။ စိတ် (ဝိဉာဏ်) ဆိုတာ အာရုံကို သိတတ်တဲ့ သဘာဝပါ။ စေတသိက်တွေကတော့ မှတ်သားတတ်တဲ့ သညာ၊ ခံစားတတ်တဲ့ ဝေဒနာနဲ့၊ စေ့ဆော်တတ်တဲ့ သင်္ခါရ တို့ ဖြစ်ကြပါတယ်။ ဒီနာမ်ခန္ဓာလေးပါးဟာ အမြဲတမ်း တပေါင်းတည်းဖြစ်ပြီး တပေါင်းတည်း ပျက်ကြပါတယ်။ စိတ်ကိုတော့ အာရုံနဲ့ ဒွါရ (တံခါးပေါက်) တို့က အကြောင်းပြု စီမံပါတယ်။ စိတ်တွေ ဘယ်လောက်ပဲ ကွဲပြားတယ်ပြောပြော အခြေခံအားဖြင့် လိုချင်မှု (လောဘ)၊ အမျက်ထွက်မှု (ဒေါသ)၊ တွေဝေမှု (မောဟ)၊ စွန့်လွှတ်လိုမှု (အလောဘ)၊ မေတ္တာထားမှု (အဒေါသ) နဲ့ အမှန်သိမြင်မှု (အမောဟ) ဆိုတဲ့ အခြေခံတရား ခြောက်ပါးပဲ ရှိပါတယ်။ တချို့က အမှန်ကိုသိမြင်တဲ့ အမောဟ မပါဘဲ ဖြစ်တည်နေတတ်သလို၊ တိရစ္ဆာန်တွေဆိုရင် ပိုပြီး အခြေခံကျတဲ့ စိတ်တွေနဲ့ပဲ ရပ်တည်နေကြပါတယ်။ တကယ်စမ်းစစ်ကြည့်ရင် ဒီစိတ်တွေ လှည့်လည်ဖြစ်ပေါ်နေတာသာ ဖြစ်ပြီး၊ မောဟဖုံးလွှမ်းနေတဲ့အတွက်ကြောင့်သာ “ငါ၊ သူ၊ ယောက်ျား၊ မိန်းမ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ” လို့ ထင်မှတ်နေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။

တကယ့်အရှိတရားကို လေ့လာကြည့်ရင် အားလုံးဟာ ကွာခြားမှုမရှိတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ်တွေသာဖြစ်ပြီး၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်မှုပေါ် မူတည်ပြီး ဖြစ်ပေါ်ပျက်စီးနေကြတာပါ။ ရုပ်ဆိုတာ စိတ်ရဲ့ စီမံမှုကြောင့် လှုပ်ရှားလာရတဲ့ သဘောတရားဖြစ်သလို၊ အသေးဆုံးအစိတ်အပိုင်းမှာ ဒြပ်ထု လုံးဝမရှိတဲ့အတွက် သူဟာ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ တို့ရဲ့ စီမံမှုကို ခံရတဲ့ အရာသက်သက်ပါ။ ဘယ်သူကမှ ဖန်ဆင်းစီမံထားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ထို့အတူပါပဲ၊ နာမ်ဆိုတာကလည်း မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဆိုတဲ့ ဒွါရတွေနဲ့ အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အထိအတွေ့၊ တွေးတောစရာ ဆိုတဲ့ အာရုံတွေ တိုက်မိလို့ ဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။ လူတွေဟာ လိုချင်တဲ့ လောဘစိတ်လေးကို “ငါ လိုချင်တယ်၊ ငါ စားမယ်” လို့ ထင်နေတတ်ကြပါတယ်။ တကယ်တော့ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်မိလို့ ပေါ်လာတဲ့ ခံစားမှု (ဝေဒနာ)၊ မှတ်သားမှု (သညာ) တို့ကြောင့် လိုချင်မှုနဲ့ ငါလို့ထင်မှုတွေ ပေါင်းစပ်သွားတာပါ။ နာမ်တရားကို သတိကပ်ပြီး ကြည့်ရင် သိမှုဖြစ်တဲ့ ဝိဉာဏ်၊ မှတ်သားမှု၊ ခံစားမှု၊ စေ့ဆော်မှု အားလုံးဟာ အကောင်အထည် လုံးဝမရှိတဲ့ သဘာဝတရားတွေဆိုတာကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်နိုင်ပါတယ်။

ဒီရုပ်တရား၊ နာမ်တရားတွေဟာ ဘယ်သူ၊ ဘယ်ဝါရယ်လို့ ကွဲပြားမှု၊ ပိုင်ဆိုင်မှုမရှိဘဲ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေကြတာပါ။ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်ရင် လောဘဖြစ်မယ်၊ မောဟဖုံးလွှမ်းရင် ဒေါသဖြစ်မယ်၊ မာနထောင်လွှားမယ်။ တကယ့်လောကကြီးဟာ ဒီလို မကွဲပြားတဲ့ ရုပ်နာမ်တရားတွေ ချည်းပါပဲ။ ဒါကို နားလည်သွားပြီဆိုရင် “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ” (တရားအလုံးစုံဟာ အနတ္တဖြစ်တယ်) ဆိုတဲ့ စကားကို သဘောပေါက်ဖို့ လိုလာပါပြီ။ ရုပ်၊ နာမ်၊ နိဗ္ဗာန် ဆိုတဲ့ တရားတွေဟာ ငါ၊ သူတစ်ပါး၊ ယောက်ျား၊ မိန်းမ မဟုတ်ဘဲ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတဲ့ အနတ္တတရားတွေပါ။ ဒီနေရာမှာ အထူးသတိပြုရမှာက “အနတ္တ” ဆိုတာဟာ “ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့ မရတော့ဘူး” ဆိုတဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒကို ရှောင်ကြဉ်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အရှိကို အရှိတိုင်း မှန်ကန်စွာ မြင်သိပြီး စွဲလမ်းမှုကင်းစေဖို့သာ ဖြစ်ပါတယ်။

ရုပ်တရားနဲ့ နာမ်တရားဆိုတာ အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်လာတဲ့ အကျိုးတရားတွေဖြစ်ပြီး ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ အနှစ်သာရမရှိတဲ့ သင်္ခတတရားတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိပဿနာတရားတွေ၊ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး အကျင့်မြတ်တွေကို ကျင့်ကြံအားထုတ်ခြင်းအားဖြင့်သာ ဒီရုပ်နာမ်တို့ရဲ့ ချုပ်ငြိမ်းရာဖြစ်တဲ့ “နိဗ္ဗာန်” ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်မှာပါ။ နိဗ္ဗာန်ဆိုတာ မဖောက်ပြန်၊ မပျက်စီးတဲ့ အေးငြိမ်းရာ အမှန်တရားပါ။ နိဗ္ဗာန်မှာ သူ့နိဗ္ဗာန်၊ ငါ့နိဗ္ဗာန်၊ ဘုရားနိဗ္ဗာန်၊ ရဟန္တာနိဗ္ဗာန်ရယ်လို့ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိပါဘူး။ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း အနတ္တတရားပင် ဖြစ်ပါတယ်။

အနှစ်ချုပ်အနေနဲ့ လေ့လာကြည့်ရင် သီးခြားကွဲပြားနေတဲ့ “ဖြစ်တည်မှု” ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ အားလုံးဟာ တူညီတဲ့ ရုပ်နာမ်တရားတွေသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓရဲ့ အဆုံးအမမှာ ဖန်ဆင်းရှင်ဆိုတာ မရှိဘဲ၊ ရုပ်၊ နာမ် နဲ့ နိဗ္ဗာန်ကလွဲလို့ ထာဝရတည်မြဲနေတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ ဒါဟာ စစ်မှန်တဲ့ အနတ္တဝါဒ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအနတ္တဝါဒ အမြင်မှန်ကို လက်ကိုင်ထားပြီး၊ ယခင်က အထင်မှားခဲ့တဲ့ “ငါ၊ သူတစ်ပါး” ဆိုတဲ့ စွဲလမ်းမှု အယူဝါဒဟောင်းတွေ အကုန်လုံးကို စွန့်လွှတ်နိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြု တိုက်တွန်းအပ်ပါတယ်။