နေ့လည် ၁ နာရီ အချိန်အခါသမယမှာ အိမ်မှုကိစ္စ တာဝန်တွေကို မနားမနေ ထမ်းဆောင်ရင်း တစ်ဖက်ကလည်း သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ဖို့ ဝိပဿနာတရားကို လက်တွေ့ အားထုတ်နေကြတဲ့ အိမ်ရှင်မ၊ မိခင်၊ ဥပါသိကာမများ အားလုံးအတွက် ဒီဆောင်းပါးကို အထူးရည်ရွယ် ရေးသားလိုက်ပါတယ်။

တနင်္လာနေ့ဆိုတာ ပိတ်ရက်အလွန် အိမ်ကို ပြန်လည် ရှင်းလင်းရတဲ့ နေ့တစ်နေ့ပါ။ မနက်လင်းတာနဲ့ တံမြက်စည်း တစ်ချောင်း၊ ကြမ်းတိုက်ဝတ် တစ်ခုနဲ့ တစ်အိမ်လုံးကို ပတ်ပြီး သန့်ရှင်းရေး လုပ်ရပါတယ်။ အဲဒီလို ပင်ပင်ပန်းပန်း လှဲကျင်း၊ တိုက်ချွတ်နေရင်းကနေ ကိုယ်ရှင်းထားတဲ့ နေရာမှာ ကလေးတွေ စားချထားတဲ့ မုန့်ခွံလေးပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ တစ်ယောက်ယောက် ဖြတ်လျှောက်သွားလို့ ကျန်ခဲ့တဲ့ ခြေရာ ဖုန်အလိမ်းလိမ်းကိုပဲ ဖြစ်ဖြစ် ရုတ်တရက် လှမ်းမြင်လိုက်ရတဲ့အခါ ယောဂီရဲ့ ရင်ထဲမှာ ဘယ်လို ခံစားချက်မျိုး ပေါ်လာတတ်ပါသလဲ။

“ငါ ခုလေးတင် ရှင်းထားတာ၊ ဘယ်သူ လုပ်သွားပြန်ပြီလဲ”၊ “ငါ့မှာတော့ ခါးကော့နေအောင် လုပ်ရတယ်၊ သူတို့ကတော့ ဖျက်ဆီးဖို့လောက်ပဲ သိတယ်” ဆိုတဲ့ ဒေါသစိတ်၊ မကျေနပ်စိတ်၊ ပူလောင်စိတ်တွေ ချက်ချင်း ဒိုင်းကနဲ ထွက်ပေါ်လာတတ်ပါတယ်။ အိမ်ရှင်မ တစ်ယောက်အနေနဲ့ ဒီလို ခံစားရတာ သိပ်ကို သဘာဝကျပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ့် ဝိပဿနာ ယောဂီတစ်ယောက် အနေနဲ့ ကြည့်မယ်ဆိုရင်တော့ ဒီအခြေအနေဟာ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို ဉာဏ်နဲ့ ပြန်လည် စောင့်ကြည့် ဓာတ်ခွဲဖို့ အကောင်းဆုံး အချိန်အခါကောင်း တစ်ရပ်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီဆောင်းပါးမှာ ကြမ်းတိုက်၊ တံမြက်စည်းလှဲနေရင်း အမှိုက်ကို မြင်တဲ့အခါ ဝင်လာတတ်တဲ့ ပညတ်ဇာတ်လမ်းတွေကို ဘယ်လို ဖြတ်တောက်မလဲ၊ ပြီးရင် အဲဒီအမှိုက်ကို လှမ်းမြင်လိုက်တဲ့ “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)” ရဲ့ အစားထိုး ဖြစ်ပျက် ချုပ်ငြိမ်းသွားပုံကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို လက်တွေ့ ရှုမှတ်ရမလဲ ဆိုတာကို အသေးစိတ် လမ်းညွှန်ပေးသွားပါမယ်။

၁။ အမှိုက်နှင့် ဒေါသကြားက “ငါ” ဟူသော ပညတ်ဇာတ်လမ်း

အမှိုက်ကို မြင်လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ ဒေါသဖြစ်သွားရတာဟာ တကယ်တော့ အမှိုက်ကြောင့် မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီ မြင်လိုက်ရတဲ့ အာရုံပေါ်မှာ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်က ချက်ချင်း တည်ဆောက်လိုက်တဲ့ “ပညတ်ဇာတ်လမ်း” တွေကြောင့်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

အမှန်တကယ် ဖြစ်နေတဲ့ အရှိတရား (ပရမတ်): ကြမ်းပြင်ပေါ်က အရောင်အဆင်း (ရူပါရုံ) နဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ မျက်စိ (စက္ခုပသာဒ) တိုက်မိပြီး “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)” ပေါ်လာတာပါ။ ဒါဟာ ရုပ်နဲ့ နာမ် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ အလုပ်လုပ်သွားတာ သက်သက်ပါပဲ။

စိတ်က ဖန်တီးလိုက်တဲ့ ဇာတ်လမ်း (ပညတ်): ဒါပေမဲ့ ဉာဏ်မပါတဲ့စိတ်က အဲဒီလို ရိုးရိုးတန်းတန်း မမြင်ပါဘူး။ အဲဒီ အရောင်အဆင်းကို “ဒါဟာ အမှိုက်ပဲ၊ ဒါဟာ ခြေရာပဲ” လို့ (သညာ) နဲ့ မှတ်သားလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ “ငါ ရှင်းထားတာကို သူတို့ ရှုပ်တယ်” ဆိုပြီး “ငါ” နဲ့ “သူ” ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ဇာတ်ကောင်တွေကို ထည့်သွင်းလိုက်ပါတယ်။

“ငါ” ပါလာပြီ ဆိုတာနဲ့ “ငါ ပင်ပန်းတယ်၊ ငါ မတရား ခံရတယ်” ဆိုတဲ့ မကျေနပ်မှု (ဒေါသ) ဟာ မလွဲမသွေ နောက်က လိုက်လာပါတော့တယ်။ တံမြက်စည်းလှဲရလို့ ခန္ဓာကိုယ် ပင်ပန်းတာက အသေးအမွှားပါ။ “ငါ လှဲနေရတယ်” ဆိုပြီး တွေးတော ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်ရဲ့ ပင်ပန်းမှုကသာ ယောဂီကို သံသရာ ဝဋ်ဆင်းရဲထဲ ဆွဲချနေတဲ့ တကယ့် အန္တရာယ်ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ ဇာတ်လမ်းကို ဖြတ်၍ “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)” ကို ဓာတ်ခွဲခန်းသွင်းခြင်း

ဒီတော့ တံမြက်စည်းလှဲနေရင်း၊ ကြမ်းတိုက်နေရင်း အမှိုက်ကို မြင်လို့ မကျေနပ်စိတ် ပေါ်လာပြီ ဆိုတာနဲ့…

“ဪ… မကျေနပ်တဲ့ ဒေါသစိတ်ကလေး ပေါ်လာပါလား” လို့ ချက်ချင်း ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မရှိဘဲ သတိကပ်လိုက်ပါ။

“ဘယ်သူ ရှုပ်တာလဲ” ဆိုတဲ့ အတွေးဇာတ်လမ်းနောက်ကို ဆက်မလိုက်ပါနဲ့။ ဇာတ်လမ်းကို တိခနဲ ဖြတ်ချလိုက်ပြီး၊ မျက်စိနဲ့ အမှိုက် တိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)” ကိုသာ ဝိပဿနာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲ ထည့်ပြီး အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် လေ့လာကြည့်ပါ-

အရှုခံကို ပြောင်းခြင်း: အမှိုက်ကို “အမှိုက်” လို့ မမြင်ပါနဲ့။ ကြမ်းပြင်ပေါ်မှာ ထင်ဟပ်နေတဲ့ “အရောင်အဆင်း (Visible Object)” သက်သက် အဖြစ်သာ စိုက်ကြည့်လိုက်ပါ။

သိစိတ်ကို ဖမ်းခြင်း: အဲဒီ အရောင်အဆင်းကို မျက်စိက လှမ်းမြင်လိုက်တဲ့အခါ “မြင်တယ်၊ မြင်တယ်” လို့ သိလိုက်တဲ့ စိတ်ကလေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒါဟာ “စက္ခုဝိဉာဏ်” ပါပဲ။ “ငါ မြင်တာ” မဟုတ်ပါဘူး။ မျက်စိ (ရုပ်) နဲ့ အဆင်း (ရုပ်) တိုက်မိလို့ ပေါ်လာတဲ့ သိစိတ် (နာမ်) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ “မြင်သိစိတ်” ၏ ဖြစ်မှုပျက်မှုကို လက်တွေ့ ပြတ်ပြတ်သားသား ရှုမှတ်ခြင်း

ဒီအဆင့်ဟာ ယောဂီတွေအတွက် အလွန် သိမ်မွေ့ပြီး အရေးကြီးတဲ့ အဆင့် ဖြစ်ပါတယ်။ “မြင်သိစိတ်” ဟာ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေတာ မဟုတ်ဘူး ဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် ဉာဏ်နဲ့ မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။

ဖြစ်ခြင်း: ယောဂီဟာ ကြမ်းပြင်က အမှိုက်ကို လှမ်းကြည့်လိုက်တယ်။ “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)” လေး တစ်ခု ချက်ချင်း ပေါ်လာတယ်။

ပျက်ခြင်း: ပြီးတာနဲ့ အဲဒီ အမှိုက်ကို တံမြက်စည်းနဲ့ လှဲချလိုက်ပြီး၊ နောက်ထပ် သန့်ရှင်းသွားတဲ့ ကြမ်းပြင်နေရာကို မျက်စိက ရွှေ့ကြည့်လိုက်တယ်။ အဲဒီအခါ သန့်ရှင်းတဲ့ ကြမ်းပြင်ကို မြင်တဲ့ “မြင်သိစိတ် အသစ်” တစ်ခု ထပ်ပေါ်လာတယ်။

ဉာဏ်ဖြင့် ဓာတ်ခွဲခြင်း: မျက်စိကို အမှိုက်ဆီကနေ ရွှေ့လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာပဲ၊ စောစောက အမှိုက်ကို မြင်ခဲ့တဲ့ “ပထမ မြင်သိစိတ်ကလေး” ဟာ အခု လက်ရှိမှာ ရှိသေးသလား လို့ ဉာဏ်နဲ့ မေးကြည့်ပါ။ လုံးဝ (လုံးဝ) မရှိတော့ပါဘူး။ အဲဒီ မြင်သိစိတ်ကလေးဟာ အဲဒီနေရာမှာတင် သေဆုံး (ချုပ်ငြိမ်း) သွားပါပြီ။

မြင်သိစိတ်ကလေးတွေဟာ ရုပ်ရှင်ပြစက်က ဖလင်လိပ်တွေ ပြေးနေသလိုပဲ၊ တစ်ခု ပေါ်လာလိုက်၊ ပျက်သွားလိုက်၊ နောက်တစ်ခုက အစားထိုးလိုက်နဲ့ အလွန် လျင်မြန်တဲ့ နှုန်းနဲ့ ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက် ဖြစ်နေတာကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း မြင်လာပါလိမ့်မယ်။

“ငါ မြင်တယ်” ဆိုတာ လုံးဝ မရှိပါဘူး။ အမှိုက်ကို မြင်တဲ့စိတ်လည်း ပျက်သွားပြီ။ အဲဒီအပေါ်မှာ တွေးပြီး မကျေနပ်ခဲ့တဲ့ ဒေါသစိတ် လေးဟာလည်း “ငါ ဒေါသထွက်နေပါလား” လို့ သိလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာတင် မှီခိုစရာ “ငါ” မရှိတော့လို့ ပျက်ကျသွားပါပြီ။

၄။ ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (ရှုဉာဏ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း)

ဒီလို မြင်သိစိတ်ကလေးတွေ ရေပွက်ကလေးတွေလို တရစပ် ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကို ဉာဏ်မျက်စိနဲ့ မြင်လာပြီဆိုရင်၊ ယောဂီရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ပြတ်သားတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု (Insight) ကျလာပါလိမ့်မယ်။

“ဪ… အမှိုက်ကို မြင်တာလည်း ငါ မဟုတ်ဘူး။ ဒေါသဖြစ်တာလည်း ငါ မဟုတ်ဘူး။ ရုပ်နဲ့ နာမ် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာပြီး၊ အဲဒီ နေရာမှာတင် ချက်ချင်း အစားထိုး ပျက်စီးသွားတာပဲ။ အရာရာဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်စီးသွားကြတာ ချည်းပါပဲလား။ စိတ်တွေဟာ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေခြင်းသာ ရှိပါလား။”

ဒီလို “ဖြစ်ပျက်” ကို တည့်တည့်မြင်လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ၊ “ငါ ရှင်းရတယ်၊ ငါ ပင်ပန်းတယ်” ဆိုတဲ့ မကျေနပ်ချက်တွေဟာ အလိုလို အရည်ပျော် ကျသွားပါလိမ့်မယ်။ ခန္ဓာကိုယ်က ကြမ်းကို ဆက်တိုက်နေပေမယ့်၊ ယောဂီရဲ့ စိတ်ကတော့ အေးချမ်းပြီး ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်လျက်သား ဖြစ်နေပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ အလုပ်လုပ်ရင်း အကုသိုလ်ကို ကုသိုလ် (ဝိပဿနာဉာဏ်) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းလိုက်ခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

၅။ ကြမ်းတိုက်၊ တံမြက်စည်းလှဲခြင်းနှင့် အဓိပတိတရားလေးပါး

ဒီနေရာမှာ ယောဂီတချို့ မှားတတ်တဲ့ “အနတ္တ” အစွဲကို သတိပေးချင်ပါတယ်။ “ဪ… မြင်တာလည်း ငါမဟုတ်ဘူး၊ ဒေါသထွက်တာလည်း ငါမဟုတ်ဘူး၊ အရာရာက ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာပဲ ဆိုတော့… ဒီအမှိုက်ကိုလည်း ငါ လှဲစရာ မလိုတော့ဘူးပေါ့” ဆိုပြီး လှဲလက်စ တံမြက်စည်းကို ပစ်ချလိုက်ဖို့ လုံးဝ (လုံးဝ) မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါဟာ အနတ္တကို အကြောင်းပြပြီး ဝင်လာတဲ့ အပျင်းအကုသိုလ် (ထိနမိဒ္ဓ) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

အနတ္တ ဆိုတာ ပြုလုပ်သူ (Doer) အကောင်အထည် မရှိဘူးလို့ ပြောတာပါ။ လုပ်ရမယ့် အလုပ် (Action) မရှိဘူးလို့ ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိမိ ပတ်ဝန်းကျင် သန့်ရှင်းရေး ဆိုတာ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ တာဝန်ပါ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ တာဝန်ကို ပူလောင်မှု ကင်းကင်းနဲ့ ပြီးမြောက်အောင် လုပ်ဆောင်ဖို့ အတွက် “အဓိပတိတရားလေးပါး” ကို အပြည့်အဝ တပ်ဆင်ရပါမယ်။

ဆန္ဒ (Chanda): ဒေါသ၊ ပူလောင်မှု ကင်းစင်ပြီး သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဉာဏ်ဖြင့် အလုပ်လုပ်လိုသော ပြင်းပြသည့် ဆန္ဒ။

စိတ္တ (Citta): အမှိုက်ကို လှဲကျင်းနေစဉ်၊ ကြမ်းတိုက်နေစဉ် ပေါ်လာသမျှသော “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)”၊ “ထိသိစိတ် (ကာယဝိဉာဏ်)” တို့၏ ဖြစ်ပျက်အပေါ်သို့သာ မလွတ်တမ်း စူးစိုက်ထားသော စိတ်။

ဝီရိယ (Viriya): ညည်းတွားတဲ့ အတွေးဇာတ်လမ်းတွေ ဝင်လာတိုင်း၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲကို ပယ်ခွာပြီး ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ပျက်ဆီသို့ မဆုတ်မနစ် ပြန်ဆွဲခေါ်နေသော ကြိုးစားအားထုတ်မှု ဝီရိယ။

ဝီမံသာဉာဏ် (Vimamsa): “ငါ ညည်းတွားနေတာလား” သို့မဟုတ် “မြင်သိစိတ်ရဲ့ ဖြစ်ပျက်ကို သက်သက် ကြည့်နေတာလား” ဆိုသည်ကို ပြတ်ပြတ်သားသား ခွဲခြား စစ်ဆေးနေသော ဉာဏ်။

ဒီ အဓိပတိတရား လေးပါးကို တပ်ဆင်ထားတဲ့ အိမ်ရှင်မ ယောဂီဟာ တစ်အိမ်လုံးကို ပြောင်လက်နေအောင် သန့်ရှင်းရေး လုပ်နိုင်ပါလိမ့်မယ်။ သို့သော် သူ၏ စိတ်ထဲတွင် “ငါ လုပ်သည်” ဟူသော မာန နှင့် ပင်ပန်းမှု ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး လုံးဝ ရှိမည် မဟုတ်ဘဲ၊ လွတ်လပ် ပေါ့ပါးနေမည်သာ ဖြစ်သည်။

နိဂုံးချုပ်

ကျွန်တော်တို့ ရေးသားနေတဲ့ ရည်မှန်းချက်ကတော့ လူ၊ ရဟန်း အရိယာများ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေး ဆိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက် တစ်ခုတည်းပါပဲ။ တရားအားထုတ်တယ် ဆိုတာ ဘုရားစင်ရှေ့မှာ ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်နေမှ ရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ တံမြက်စည်း လှဲနေရင်း၊ ကြမ်းတိုက်နေရင်း အမှိုက်ကို မြင်တဲ့ စိတ်ကလေးအပေါ်မှာလည်း အရှိကို အရှိအတိုင်း ဉာဏ်နဲ့ ဓာတ်ခွဲနိုင်ရင် အဲဒါ ဝိပဿနာပါပဲ။

ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ အိမ်ရှင်မ အပေါင်းတို့ ခင်ဗျာ…

တနင်္လာနေ့ရဲ့ ပင်ပန်းတဲ့ သန့်ရှင်းရေး အလုပ်တွေကို ကြည့်ပြီး ဒေါသနဲ့ ညည်းတွား မနေပါနဲ့တော့။ အဲဒီ အမှိုက်တွေ၊ ဖုန်တွေဟာ သင့်အတွက် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ထက်မြက်စေမယ့် အဖိုးတန် အရှုခံ အာရုံတွေပါ။ “ငါ ရှင်းရတယ်” ဆိုတဲ့ ဇာတ်လမ်းကို တိခနဲ ဖြတ်ပြီး၊ အမှိုက်ကို လှမ်းမြင်လိုက်တိုင်း ပေါ်လာတဲ့ “မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိဉာဏ်)” တွေရဲ့ အစားထိုး ဖြစ်ပျက် ချုပ်ငြိမ်းနေမှုကိုသာ စူးစိုက် လေ့လာပါ။

စိတ်တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကလွဲပြီး ဘာမှ မရှိဘူးဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု မြင်တွေ့ရတဲ့အခါ၊ မိမိကိုယ်ကိုယ် “ငါ” လို့ စွဲထားတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲကြီး အမြစ်ပြတ် ပြုတ်ကျပြီး သောတာပန်အဖြစ်ကို ဧကန်မလွဲ ရောက်ရှိဖို့ တဖြည်းဖြည်း နီးစပ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

အမှန်တရားသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။