ဝိပဿနာ ဉာဏ်စဉ်တွေ ရင့်သန်လာတဲ့အခါ၊ ပုထုဇဉ်တို့ရဲ့ သာမန်အမြင်ကနေ သောတာပတ္တိမဂ်ဆီကို ဦးတည်သွားတဲ့ စိတ်အစဉ် ပြောင်းလဲသွားပုံကို အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားပြီး ရှင်းလင်းစွာ လေ့လာကြည့်ရအောင်ပါ။

၁။ ပုထုဇဉ်တို့၏ သာမန်အမြင် (အကောင်း၊ အဆိုး နှင့် ‘ငါ’ အစွဲ)

အစပိုင်းမှာ လူတွေဟာ “ငါ ကောင်းတာလုပ်တယ်၊ ငါ ဆိုးတာလုပ်တယ်” ဆိုတဲ့ အတ္တအမြင်နဲ့ပဲ အရာရာကို ချဉ်းကပ်ကြပါတယ်။ ကောင်းတာလုပ်ရင် ကောင်းကျိုးရမယ်ဆိုပြီး ဝမ်းသာတယ်။ မကောင်းတာလုပ်မိရင် ဆိုးကျိုးပေးတော့မယ်ဆိုပြီး ပူပန်တယ်။ အဲဒီလိုပဲ တခြားလူတွေကို ကြည့်တဲ့အခါမှာလည်း “သူဟာ လူကောင်းပဲ” ဆိုပြီး ချစ်ခင်တွယ်တာတတ်သလို၊ “သူကတော့ လူဆိုးပဲ” ဆိုပြီး မုန်းတီး ကဲ့ရဲ့တတ်ကြပါတယ်။

၂။ ‘ငါ’ ပြုတ်သွားသော်လည်း ‘အကောင်း’ ကို တွယ်တာနေသေးသည့် အဆင့်

တရားအသိ နည်းနည်း ဝင်လာတဲ့အခါ “ငါ၊ သူ” ဆိုတဲ့ အစွဲလေး ပြုတ်သွားပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ကောင်းတာ ဖြစ်ချင်ပြီး၊ မကောင်းတာ မဖြစ်ချင်တဲ့ စိတ်ကတော့ ကျန်နေပါသေးတယ်။

ခန္ဓာမှာ ကုသိုလ် (ပုညာဘိသင်္ခါရ) ဖြစ်ရင် ဝမ်းသာပြီး၊ အကုသိုလ်ဖြစ်ရင် စိတ်ညစ်ပါတယ်။ “ငါ လုပ်တယ်” လို့ မယူဆတော့ပေမယ့်၊ လောကကြီးကို ကောင်းစေချင်တဲ့ ဆန္ဒ၊ မကောင်းမှုတွေအတွက် သနားစိတ်တွေ ရှိနေဆဲပါ။ ကိုယ်တိုင်လည်း သံသရာက မလွတ်သေးလို့ ဒုက္ခရောက်ဦးမယ် ဆိုပြီး သနားတယ်။ ကောင်းကျိုးလေးတွေကို အားကိုးပြီး သာသနာပြုမယ်၊ ဘုရားဆုပန်မယ် စတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနိုင်သေးတယ်လို့ ထင်နေတဲ့ အဆင့် ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ ပကတိ အရှိတရား (ဓမ္မသက်သက်) ကို မြင်လာခြင်း

ဉာဏ်ပိုရင့်လာတဲ့ အခါမှာတော့ “ငါ၊ သူ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ လုံးဝ မရှိဘူး။ အရာရာဟာ သဘောတရား (ဓမ္မ) တွေ ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာ သက်သက်ပဲ” လို့ ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် မြင်လာပါတယ်။

ပျက်ခြင်း နှင့် အစားထိုးခြင်း: ဓမ္မတွေဟာ တစ်ခုပျက်သွားရင် နောက်တစ်ခုက ချက်ချင်း အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ ကြားထဲမှာ ဘယ်သူကမှ ဝင်ထိန်းချုပ်နေတာ မရှိပါဘူး။

လိုချင်မှုသည်လည်း ဓမ္မသာဖြစ်ခြင်း: “လိုချင်တယ်” ဆိုတာဟာလည်း ဘယ်သူ့သဘောမှ မဟုတ်ဘဲ၊ သူ့သဘောသူဆောင်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ ဓမ္မအဟောင်းနေရာမှာ အစားထိုး ဝင်ရောက်လာတဲ့ ဓမ္မအသစ် သက်သက်ပါပဲ။

စဉ်းစားခြင်းတောင် မရှိတော့ပါ: အရင်က “စဉ်းစား ဆုံးဖြတ်တယ်” လို့ ထင်ခဲ့တာတွေဟာ တကယ်တော့ အယူမှား (ဒိဋ္ဌိ) ပေါ်လာပြီး ပျက်သွားတာ၊ ပြီးတော့ စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) အစားထိုး ဝင်လာပြီး ပျက်သွားတာ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

သိစိတ် (ဝိဉာဏ်) ကိုယ်တိုင်ကလည်း ပျက်ပြီး အစားထိုးနေတဲ့ ဓမ္မပဲလို့ မြင်လာတဲ့အတွက် လူကောင်း၊ လူဆိုး၊ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှု ဆိုတဲ့ ခွဲခြားမှုတွေ မရှိတော့ဘဲ၊ လောကကြီးကို “သူ့သဘော သူဆောင်နေတာပဲ” ဆိုပြီး လျစ်လျူရှု (ဥပေက္ခာပြု) လာနိုင်ပါတယ်။ အခု စာရေးနေတာတောင် “ငါ ရေးနေတာ မဟုတ်၊ ဓမ္မတွေ ပျက်ပြီး အစားထိုးနေတာ” လို့ ကောင်းကောင်း သိလာပါတယ်။

၄။ ဒုက္ခသစ္စာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် (၄) ချက်ကို နင့်နင့်နဲနဲ သိခြင်း

ဒီအဆင့်မှာ “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ” မှာပါတဲ့ ဒုက္ခ (သင်္ခါရ ဒုက္ခ) ကို ပီပီပြင်ပြင် မြင်လာပါတယ်။ ပျက်ပြီး အစားထိုးနေတဲ့ သင်္ခါရတရားလေး တစ်ခုစီတိုင်းဟာ စက်ဆုပ်စရာ၊ အသုံးမကျတဲ့ “ဒုက္ခသစ္စာ အမှန်ကြီး” ပါပဲ။ ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ပျက်တိုင်း အစားထိုး ဝင်လာတတ်တဲ့ လိုချင်မှု (တဏှာ) ကြောင့် ဒီဒုက္ခကြီး ဖြစ်နေရတာပါ။

ဒုက္ခသစ္စာရဲ့ အနက် (၄) ချက်ကတော့-

ပီဠနဋ္ဌော: ညှာတာမှု ကင်းမဲ့စွာ အမြဲ နှိပ်စက်နေတဲ့ သဘော။ (မပြတ်တမ်း ပျက်ပြီး အစားထိုးနေတာဟာ တကယ့်ကို နှိပ်စက်နေတာပါပဲ)။

သင်္ခတဋ္ဌော: လိုချင်မှု ‘တဏှာ’ ဆိုတဲ့ လက်သမားဆိုးရဲ့ ယုတ်မာစွာ ပြုပြင် ဖန်တီးမှုကို မလွဲမသွေ ခံနေရတဲ့ သဘော။

သန္တာပဋ္ဌော: ကိလေသာ ဆင်းရဲမီးတွေနဲ့ တငြီးငြီး တောက်လောင် ခံစားနေရတဲ့ သဘော။ (ကိလေသာ မပယ်နိုင်သေးသရွေ့ ပူလောင်နေရပြီး၊ ပထမမဂ်နဲ့ ‘ဒိဋ္ဌိ’ ကို ပယ်လိုက်နိုင်မှသာ အေးချမ်းမှု စတင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်)။

ဝိပရိဏာမဋ္ဌော: ခိုင်မြဲစွာ မတည်နိုင်ဘဲ၊ ယိမ်းယိုင် ဖောက်ပြန် ပြိုကွဲ ပျက်စီးနေရတဲ့ သဘော။

၅။ “သောတာပန်” ဖြစ်ချင်စိတ်ပင် ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်း

ဉာဏ်အလွန် ရင့်သန်လာတဲ့အခါ “ငါ သောတာပန် ဖြစ်ချင်တယ်” ဆိုတဲ့ စိတ်တောင် မရှိတော့ပါဘူး။ သောတာပန်ဆိုတာ လောကအမြင် အခေါ်အဝေါ် သက်သက်သာ ဖြစ်ပြီး၊ အရိယသစ္စာအမြင်မှာ “သောတာပန် ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်” လုံးဝ မရှိဘူးလို့ ဉာဏ်ရှင်းသွားလို့ပါ။ “ငါ သောတာပန် ဖြစ်သွားရင် ဘာလုပ်မယ်” လို့ တွေးနေတာဟာ ကိုယ့်ဒုက္ခ ကိုယ်ရှာတာပါပဲ။

တကယ် ဖြစ်ချင်တာက- ပူလောင်နေတဲ့ “ငါ၊ သူ (ဒိဋ္ဌိ)” နဲ့ “သတ္တဝါတွေ ရှိသေးသလား ဆိုတဲ့ ယုံမှားမှု (ဝိစိကိစ္ဆာ)” တွေကို အမြစ်ပြတ် ကုန်စင်သွားချင်တာပါ။ အဆက်မပြတ် ပျက်ပြီး အစားထိုးနေတဲ့ ဒီ ဒုက္ခသစ္စာ ယန္တရားကြီးကို ရပ်တန့်သွားစေချင်တာပါ။

၆။ အရှုခံ နှင့် အရှုဉာဏ် တစ်စုံစီ ပျက်ခြင်း

ဒီဒုက္ခကြီးကို ရွံမုန်းလွန်းလို့ လွတ်လမ်းရှာတာဟာလည်း ဓမ္မတွေ ပျက်ပြီး အစားထိုးတာပါပဲ။ တရားက သူ့ဟာသူ ဆောင်သွားပါပြီ။ မြင်သမျှ၊ ကြားသမျှ အာရုံတိုင်းမှာ “ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ မဟုတ်ဘူး” ဆိုတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်က အလိုလို ကျနေပါပြီ။

အဲဒီအချိန်မှာ ဉာဏ်က အလွန် စူးရှလာပြီး၊ အရှုခံ (စိတ်ကလေး) ကို လှမ်းရှုလိုက်တာနဲ့-

အရှုခံလေးကလည်း ချက်ချင်း ပျက်သွားတယ်။

သူ့ကို လှမ်းသိလိုက်တဲ့ ရှုဉာဏ်လေးကလည်း ချက်ချင်း ပျက်သွားတယ်။

အရှုခံ နဲ့ အရှုဉာဏ် ဟာ (၁) စုံစီ၊ (၁) စုံစီ အဆက်မပြတ် ပျက်စီးသွားတာကိုသာ တွေ့ရပါတော့တယ်။ “ကိုယ်” ဆိုတာလည်း မရှိ၊ ကိုယ့်သဘော ဆိုတာလည်း မရှိ၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်ပြီး ပျက်နေတာ သက်သက်မို့၊ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာတွေ အလွန် ထင်ရှားလာပါတယ်။

၇။ သုညတ (ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း) သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း

ခန္ဓာ ဆိုတာ အစုအဝေးပါ။ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ လောကီမဂ် အားလုံးဟာ တရားတွေပါပဲ။ အကုသိုလ်လုပ်လို့ စောင့်ကြည့် ဒဏ်ပေးမယ့်သူ မရှိသလို၊ ကုသိုလ်လုပ်လို့ ဆုပေးမယ့်သူလည်း မရှိပါဘူး။ အရာရာဟာ တရားတွေက သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတာပါ။

ဒီအမြင် ရှင်းသွားပြီ ဆိုရင် လောကကြီးရဲ့ အဖြေမှန်ကို သိသွားပါပြီ။ “ဘာကြောင့် လူဆိုးတွေ ဒဏ်မခံရသေးတာလဲ၊ လူကောင်းတွေ ဘာလို့ ဒုက္ခရောက်နေတာလဲ” ဆိုတဲ့ သံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) တွေ လုံးဝ ပြုတ်ကျသွားပါပြီ။ “ငါ မရှိဘူး၊ ငါ မပိုင်ဘူး၊ ငါ့အလိုကျ မဟုတ်ဘူး” လို့ သိလိုက်ရတာက ပူပန်စရာ မဟုတ်ဘဲ၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ အပူမီး ကိလေသာ ငြိမ်းသွားလို့ အလွန် အေးချမ်းသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအေးချမ်းမှုကပဲ အပါယ်မကျအောင် တားဆီးပေးလိုက်တာပါ။ သံယောဇဉ်တွေ အကုန်ပြုတ်ကျပြီး၊ တရားတွေအပေါ် ချစ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်း၊ ကျေနပ်ခြင်း၊ မကျေနပ်ခြင်း ဘာဆိုဘာမှ မရှိတော့ပါဘူး။

လောကကြီး တစ်ခုလုံးဟာ သင်္ခါရတရားတွေချည်းပဲ ဖြစ်လို့၊ ဒါတွေကို လိုချင်စရာ၊ ရချင်စရာ လုံးဝ မရှိတော့ဘဲ ဥပေက္ခာ ပြုထားနိုင်ပါပြီ။ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ လုံးဝ ရှာမရတော့ဘဲ၊ တရားတွေ ပျက်ပြီး အစားထိုးခြင်းသာ ရှိတဲ့ “သုညတ (ဆိတ်သုဉ်းခြင်း)” သဘောကို ကိုယ်တိုင် ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်သွားပါပြီ။

ဒီအဆင့်ကို ရောက်သွားပြီ ဆိုရင်တော့၊ ဘယ်သူတွေ ဘာပဲပြောပြော နားမယောင်တော့ဘဲ၊ ဘာအသံကြားကြား၊ ဘာပဲမြင်မြင် အားလုံးဟာ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ လုံးဝမဟုတ်တဲ့ “အမြဲပျက်ပြီး အစားထိုးနေသော၊ မပိုင်စိုးနိုင်သော ရုပ်နာမ်များသာ” လို့ အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည် လက်ခံသွားပြီ ဖြစ်ပါတော့တယ်။