ဝိပဿနားထုတ်နေကြတဲ့ ယောဂီတွေထဲမှာ အများဆုံး ကြုံတွေ့ရပြီး၊ အကြာဆုံး ပိတ်မိနေတတ်တဲ့ ထောင်ချောက်ကြီး တစ်ခု ရှိပါတယ်။ အဲဒါကတော့ တရားထိုင်ခုံပေါ် ရောက်ပြီဆိုတာနဲ့ “ငါ့စိတ် ငြိမ်ရမယ်၊ အတွေးတွေ ရပ်သွားရမယ်” လို့ အတင်းအဓမ္မ ထိန်းချုပ်ချင်တဲ့ ပြဿနာပါပဲ။တကယ်တော့ အဲဒီ “ငါ့စိတ်” ဆိုတဲ့ အစွဲနဲ့ ထိန်းချုပ်ချင်တဲ့ လောဘဟာ တရားရိပ်သာတွေ၊ တရားထိုင်ခုံတွေပေါ်က အကြီးမားဆုံးသော “အတ္တ” ဆိုတာကို ယောဂီအများစု သတိမထားမိကြပါဘူး။ ဒီဆောင်းပါးမှာ စိတ်ကို ငြိမ်အောင် အတင်းချုပ်ကိုင်နေတဲ့ ယောဂီတွေရဲ့ အလွဲကို ထောက်ပြပြီး၊ အနတ္တသဘောကို ဉာဏ်နဲ့ တည့်တည့်မြင်အောင် ဘယ်လို ရှုမှတ်ရမလဲ ဆိုတာကို လက်တွေ့ကျကျ ရှင်းပြသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။၁။ “ငါ့စိတ် ငြိမ်ရမည်” ဆိုသော အတ္တ၏ လှည့်စားမှုတရားစထိုင်ပြီ ဆိုတာနဲ့ လူတွေက စိတ်ကို အတင်း ဆွဲချည်ကြပါတယ်။ ဝင်လေထွက်လေမှာ ဖြစ်စေ၊ ဖောင်းရီပိန်ရီမှာ ဖြစ်စေ စိတ်ကို ကြိုးနဲ့ချည်သလို အတင်း ကပ်ထားဖို့ ကြိုးစားကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ခဏနေတာနဲ့ စိတ်က အတိတ်ကို ရောက်သွားလိုက်၊ အနာဂတ်ကို ရောက်သွားလိုက်နဲ့ လွင့်သွားတော့တာပါပဲ။အဲဒီလို လွင့်သွားတဲ့အခါ ယောဂီက ဘာဖြစ်လာသလဲဆိုတော့ “ဟာ… ငါ့စိတ် လွင့်သွားပြန်ပြီ၊ ငါ့စိတ်က မငြိမ်ဘူး၊ တရားထိုင်ရတာ မကောင်းဘူး” ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်တယ်၊ စိတ်တိုတယ်။ဒီဖြစ်စဉ်ကို သေချာ ဓာတ်ခွဲကြည့်ပါ။ စိတ်ငြိမ်ချင်နေတာက “လောဘ” ပါ။ လွင့်သွားတဲ့ စိတ်အပေါ်မှာ မကျေနပ်တာက “ဒေါသ” ပါ။ အဲဒီ လောဘနဲ့ ဒေါသ နှစ်ခုကြားမှာ “ငါ တရားထိုင်နေတယ်၊ ငါ့စိတ်ကို ငါ ထိန်းချုပ်မယ်” ဆိုတဲ့ “ဒိဋ္ဌိ (အတ္တ)” က အခိုင်အမာ နေရာယူထားပါတယ်။ ဝိပဿနာ ရှုနေတာ မဟုတ်ဘဲ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တွေနဲ့ လုံးပန်းပြီး “ငါ” ဆိုတဲ့ အတ္တကို အစာကျွေးနေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ အမှန်တရားကို မသိတဲ့ မောဟကြောင့် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် “ငါ” လို့ စွဲထားပြီး တရားထိုင်ခုံပေါ်မှာတင် သံသရာ တဝဲလည်လည် ဖြစ်နေကြတာပါ။၂။ စိတ်သည် သူ့သဘောသူဆောင်သော “အနတ္တ” သက်သက်သာဖြစ်သည်ဝိပဿနာရဲ့ အခြေခံ အကျဆုံး သဘောတရားက ခန္ဓာငါးပါး (ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်) ဟာ “အနတ္တ” ဖြစ်တယ် ဆိုတာပါပဲ။ အနတ္တဆိုတာ “ငါ့အလိုကျ မဖြစ်ဘူး၊ သူ့အကြောင်းနဲ့သူ တိုက်ဆိုင်ပြီး သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတယ်” လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။စိတ်ဆိုတာ ခင်ဗျား အမိန့်ပေးတိုင်း နားထောင်မယ့် အိမ်မွေးခွေးလေး တစ်ကောင် မဟုတ်ပါဘူး။ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်ရင် အတွေးတွေ ပေါ်လာမယ်။ အတိတ်က ပုံရိပ်တွေ ပေါ်လာမယ်။ အနာဂတ်အတွက် ပူပန်မှုတွေ ပေါ်လာမယ်။ အဲဒါ စိတ်ရဲ့ သဘာဝပါ။ ရေဟာ အောက်ဘက်ကို စီးဆင်းတဲ့ သဘာဝရှိသလို၊ ပုထုဇဉ်ရဲ့ စိတ်ဟာလည်း အာရုံတွေနောက်ကို လွင့်ပါးသွားတဲ့ သဘာဝ ရှိပါတယ်။အဲဒီ သဘာဝကို သွားပြီး “မလွင့်ရဘူး” လို့ တားဆီးနေတာဟာ ရေကို အောက်မဆင်းအောင် လက်နဲ့ သွားဆီးကာနေသလိုပါပဲ။ ပင်ပန်းရုံပဲ အဖတ်တင်ပါလိမ့်မယ်။ စိတ်လွင့်တယ် ဆိုတာ ခင်ဗျား ညံ့လို့ လွင့်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ “စိတ်ရဲ့ သဘောက လွင့်တတ်တဲ့ သဘောရှိလို့” လွင့်တာပါပဲ။ ဒါကို အရင်ဆုံး အရှိကို အရှိအတိုင်း လက်ခံနိုင်ဖို့ လိုပါတယ်။၃။ လွင့်သွားသောစိတ်ကို မုန်းတီးမည့်အစား “သိစိတ်” ဖြင့် ရှုမှတ်ခြင်းဒါဆိုရင် လွင့်သွားတဲ့ စိတ်ကို ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲ။ အင်မတန် ရိုးရှင်းပါတယ်။ ဝိပဿနာ ဆိုတာ အတင်းအဓမ္မ ဖန်တီးယူရတဲ့ အလုပ် မဟုတ်ပါဘူး။ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အရှိတရားကို အရှိအတိုင်း ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မရှိဘဲ “စောင့်ကြည့်ရတဲ့ အလုပ်” ပါ။တရားထိုင်နေရင်း စိတ်က လွင့်သွားပြီ ဆိုပါစို့။ လွင့်သွားမှန်း သိလိုက်တဲ့ အချိန်မှာ “ငါ့စိတ် မငြိမ်ဘူး” လို့ ဒေါသမထွက်ပါနဲ့။ အဲဒီအစား လွင့်သွားမှန်း သိလိုက်တဲ့ “သိစိတ်” လေးပေါ်ကို ဉာဏ်သွင်းလိုက်ပါ။”ဪ… လွင့်တဲ့စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါလား””တွေးတဲ့စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါလား” လို့ အရှိကို အရှိအတိုင်း အသိအမှတ် ပြုလိုက်ပါ။စိတ်ဆိုတာ တစ်ကြိမ်မှာ တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ လွင့်သွားတဲ့ စိတ်ကို လွင့်သွားမှန်း “သိ” လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ၊ အဲဒီ လွင့်တဲ့စိတ်ဟာ ချက်ချင်း ပျောက်ကွယ်သွားပါတယ်။ သူ့နေရာမှာ “သိတဲ့စိတ်” လေးက အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ ခင်ဗျား လုပ်ရမှာက လွင့်တဲ့စိတ်ကို အတင်းဆွဲမဆန့်ဘဲ၊ အဲဒီလို ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ စိတ်ရဲ့ သဘောတရားလေးတွေကို အဆက်မပြတ် နောက်ကနေ “သတိ” လေးကပ်ပြီး စိတ်ဟာ ဖြစ်ပြီးပျက်တတ်တဲ့သဘောရှိတယ်။ ဖြစ်ပြီးပျက်နေတယ်လို့ လိုက်သိနေဖို့ပါပဲ။ဒါဟာ “ငါ စိတ်လွင့်တယ်” ဆိုတဲ့ ပညတ်အစွဲကို ခွာချပြီး၊ စိတ်ဆိုတာ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ ရုပ်နာမ် ယန္တရား သက်သက်ပဲ ဆိုတဲ့ ပရမတ်အရှိတရားကို ဉာဏ်နဲ့ တည့်တည့် မြင်အောင် ကြည့်နေခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။၄။ အနတ္တကို အဆိုးမြင်ဝါဒအဖြစ် မလွဲမှားစေရန်နှင့် အဓိပတိတရားလေးပါး၏ စွမ်းအားဒီလို “စိတ်က ငါ မဟုတ်ဘူး၊ သူ့သဘောသူဆောင်တဲ့ အနတ္တပဲ” လို့ ပြောလိုက်တဲ့အခါ၊ ယောဂီအချို့က အလွဲကြီး လွဲသွားတတ်ပါတယ်။ “ဪ… စိတ်က ငါ မဟုတ်တာပဲ၊ ထိန်းချုပ်လို့မှ မရတာ၊ လွင့်ချင်လည်း လွင့်ပါစေတော့၊ ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး” ဆိုပြီး လက်လျှော့လိုက်တဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒ (Nihilism) ဘက်ကို ထိုးကျသွားတတ်ပါတယ်။ဒါဟာ အင်မတန် အန္တရာယ်ကြီးတဲ့ အယူအဆပါ။ “ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး” ဆိုတဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒကို လုံးဝ (လုံးဝ) ရှောင်ကြဉ်ရပါမယ်။ အနတ္တဆိုတာ “ပြုလုပ်သူ အကောင်အထည် (Doer)” မရှိတာကို ပြောတာပါ၊ “ပြုလုပ်အားထုတ်မှု (Action)” မရှိဘူးလို့ ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။”ငါ” ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မရှိပေမယ့်၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကနေ လွတ်မြောက်အောင်၊ သောတာပန်ဖြစ်အောင် တရကြမ်း မောင်းနှင်ပေးနိုင်တဲ့ “အဓိပတိတရား လေးပါး” ဆိုတဲ့ မဟာစွမ်းအင်တွေ ခင်ဗျားမှာ ရှိပါတယ်။ဆန္ဒ: ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ချင်တဲ့၊ အမှန်တရားကို သိချင်တဲ့ ပြင်းပြတဲ့ လိုလားမှု။စိတ္တ: ခန္ဓာရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှုအပေါ် စူးစူးစိုက်စိုက် လေ့လာနေတဲ့ စိတ်။ဝီရိယ: မဆုတ်မနစ်သော၊ ဇွဲမလျှော့သော ကြိုးစားအားထုတ်မှု။ဝီမံသာ: အကြောင်းနဲ့ အကျိုးကို စူးစမ်းဆင်ခြင်တဲ့ ဉာဏ်ပညာ။ဒီ ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသာ ဆိုတဲ့ တရားတွေဟာ “အတ္တ” မဟုတ်ပါဘူး။ “ငါ” မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒီတရားတွေကို အတ္တမဟုတ်မှန်း ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိလျက်နဲ့ပဲ၊ တရားအားထုတ်ရာမှာ ထိရောက်အောင် စနစ်တကျ အသုံးချရပါမယ်။ လွင့်သွားတဲ့စိတ်ကို “အနတ္တပါလေ” ဆိုပြီး ပျင်းရိစွာ လွှတ်ထားဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ စိတ်လွင့်သွားတိုင်း လွင့်သွားမှန်း ချက်ချင်းသိအောင် အဓိပတိတရားလေးပါးကို အပြည့်အဝ တပ်ဆင်ပြီး ပြင်းထန်တဲ့ ဝီရိယနဲ့ အဆက်မပြတ် ရှုမှတ်နေခြင်းသည်သာလျှင် တိုက်ရိုက် လမ်းစဉ် ဖြစ်ပါတယ်။နိဂုံးချုပ်မိတ်ဆွေ… သောတာပန်ဖြစ်တယ်ဆိုတာ ထူးခြားတဲ့ တန်ခိုးအာဏာတွေ ရတာမဟုတ်သလို၊ ထူးဆန်းတဲ့ နတ်ဘုံနတ်နန်းတွေကို ရောက်သွားတာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ခန္ဓာထဲမှာ ခိုင်မြဲတဲ့ “ငါ” ဆိုတာ မရှိဘူး၊ ရုပ်နဲ့နာမ်ရဲ့ အလုပ်လုပ်နေမှု သက်သက်ပဲ ရှိတယ်ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ တည့်တည့်မြင်ပြီး အမြင်မှား ပြုတ်သွားတာကို ဆိုလိုတာပါ။တရားထိုင်တယ် ဆိုတာ စိတ်ကို ရေခဲတုံးကြီးလို ငြိမ်သက်နေအောင် ဖန်တီးရတဲ့ အလုပ် မဟုတ်ပါဘူး။ ငြိမ်နေတဲ့ စိတ်ကို “ငါ့စိတ်” လို့ ထင်နေရင် အဲဒါ လမ်းမှားပါပဲ။ လွင့်နေတဲ့ စိတ်ကိုပဲ ဖြစ်စေ၊ ငြိမ်နေတဲ့ စိတ်ကိုပဲ ဖြစ်စေ “ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ဖြစ်ပြီးပျက်နေတဲ့ တရားတွေပဲ” လို့ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်ဖို့ကသာ အဓိကပါ။ဒါကြောင့် နောက်တစ်ခါ တရားထိုင်တဲ့အခါ စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ချင်တဲ့ “အတ္တ” ကို ခုံပေါ်ကနေ ဆင်းခိုင်းလိုက်ပါ။ စိတ်က လွင့်ချင်ရင် လွင့်ပါစေ။ အဲဒီ လွင့်သွားတဲ့ စိတ်ကလေးကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မရှိဘဲ၊ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ စောင့်ကြည့်နေတဲ့ “သိစိတ်” လေးပေါ်မှာသာ အဓိပတိတရားလေးပါးနဲ့ အရှိန်ပြင်းပြင်း ဉာဏ်သွင်းလိုက်ပါ။ အဲဒီလို အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်လာတဲ့အခါမှာ ခင်ဗျားရဲ့ သန္တာန်မှာ ကိန်းအောင်းနေတဲ့ “ငါ” ဆိုတဲ့ အမြင်မှား (ဒိဋ္ဌိ) ဟာ အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါလိမ့်မယ်။အမှန်တရားသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။