သံသရာရဲ့ အစ ဆိုတာ ဘယ်တုန်းက စခဲ့သလဲလို့ ရှာဖွေကြည့်ရင်၊ သဗ္ဗညုတ ဉာဏ်တော်ကြီးနဲ့ ရှာတာတောင် အချိန်မလောက်နိုင်အောင် အလွန် ရှည်ကြာလွန်းလှပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီလောကကြီးမှာ တကယ်တမ်း ရှိနေတဲ့ အရှိတရားကတော့ လေးပါးတည်းသာ ရှိပါတယ်။ အဲဒါတွေကတော့ (စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်) တို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။သင်္ခတ နှင့် အသင်္ခတ (ပြုပြင်ထားသော တရားနှင့် မပြုပြင်သော တရား)ဒီတရား လေးပါးထဲမှာ-စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ်: သူတို့က အကြောင်းတရားတွေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရတဲ့ အကြောင်းမကင်းတဲ့ တရား (သင်္ခါရတရား) တွေပါ။ ပြုပြင်ဖန်တီးထားတဲ့ ‘သင်္ခတတရား’ တွေ ဖြစ်လို့ အမြဲ ဖောက်ပြန် ပျက်စီးတတ်ပါတယ်။ အမြဲ ပျက်စီးနေတဲ့အတွက် “အနိစ္စ” လက္ခဏာ ရှိသလို၊ စက်ဆုပ်စရာကောင်းပြီး ဘာမှ အသုံးမကျတဲ့အတွက် “ဒုက္ခ” လက္ခဏာလည်း ရှိပါတယ်။နိဗ္ဗာန်: သူကတော့ ဘယ်အကြောင်းတရားကမှ ပြုပြင်ဖန်တီးထားတာ မဟုတ်တဲ့ (ဝိသင်္ခါရတရား) ပါ။ မပျက်စီးတတ်တဲ့ ‘အသင်္ခတတရား’ ဖြစ်ပါတယ်။ ခိုင်မြဲတဲ့အတွက် “နိစ္စ” သဘောရှိပြီး၊ ငြိမ်းအေးမှု သက်သက် ဖြစ်တဲ့အတွက် “သန္တိသုခ” သဘော ရှိပါတယ်။ဒီတရား နှစ်မျိုးစလုံး (ပြုပြင်တဲ့ တရားရော၊ မပြုပြင်တဲ့ တရားရော) ရဲ့ တူညီတဲ့ အချက်ကတော့- ဘယ်သူ၊ ဘယ်ဝါ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ အတ္တ ဆိုတာ လုံးဝ မဟုတ်ဘဲ၊ ဘယ်သူမှ ပိုင်ဆိုင် အစိုးရခြင်း မရှိတဲ့၊ အကြောင်းအကျိုး သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတဲ့ “အနတ္တ” လက္ခဏာ ရှိခြင်းပါပဲ။သံသရာ လည်ပတ်ခြင်း နှင့် ရုပ်နာမ် ယန္တရားဒီလို တရားလေးပါး ရှိပေမယ့်၊ ‘နိဗ္ဗာန်’ ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို သစ္စာလေးပါး မသိတဲ့ “အဝိဇ္ဇာ” အမှောင်က ဖုံးကွယ်ထားပါတယ်။ ပြီးတော့ လိုချင်တပ်မက်မှု “တဏှာ” က သံသရာ မပြတ်အောင် ဆက်တိုက် အကျိုးပေးနေပါတယ်။ ဒါကြောင့်မို့ သင်္ခါရတရားတွေ ဖြစ်တဲ့ (စိတ်၊ စေတသိတ်၊ ရုပ်) တွေဟာ အကြောင်းကြောင့် အကျိုးဖြစ်၊ အဲဒီ အကျိုးကပဲ ထပ်ပြီး အကြောင်းတရား ပြန်ဖြစ်နဲ့ မဆုံးနိုင်တဲ့ သံသရာ စက်ရဟတ်ကြီး လည်ပတ်နေရတာပါ။နာမ်တရား (စိတ်၊ စေတသိတ်): စိတ် ၈၉ ပါးနဲ့ (ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ အစရှိတဲ့) စေတသိတ် ၅၂ ပါး ရှိပါတယ်။ ဒါတွေအားလုံးဟာ အာရုံ နဲ့ ဒွါရ (ဥပမာ- မျက်စိနဲ့ အဆင်း) ထိတွေ့မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရတဲ့ သဘောတရားမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ရုပ်တရား: ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ တို့ရဲ့ ပြုပြင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရတဲ့ သင်္ခါရတရား သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရုပ်ဟာလည်း သဘောတရား မျှသာပါပဲ။ကိလေသာများ၏ ဇာစ်မြစ် (အထူးသဖြင့် ဒိဋ္ဌိ)ဒီရုပ်နာမ် ယန္တရားကြီးမှာ အာရုံနဲ့ ထိတွေ့မှု (ဖဿ) ဖြစ်လာပြီဆိုရင် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ပေါ်လာပါတယ်။ ဝေဒနာ ဖြစ်တဲ့အခါ နာမ်ခန္ဓာ လေးပါးစလုံးဟာ ခွဲမရအောင် အတူတကွ (သဟဇာတ) ဖြစ်ပေါ်ပါတယ်။ အဲဒီနောက်မှာ ကိလေသာ တရား (၁၀) ပါး ဝင်လာပါတယ်။ (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ တို့ ဖြစ်ပါတယ်)။ဒီကိလေသာတွေထဲမှာ အဓိက အကျဆုံးကတော့ “ဒိဋ္ဌိ (အယူမှားခြင်း)” နဲ့ “ဝိစိကိစ္ဆာ (ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း)” ပါပဲ။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သူတို့ နှစ်ပါးက အမှန်တရားကို ဖုံးလွှမ်းထားလို့သာ တဏှာ အပါအဝင် ကျန်တဲ့ ကိလေသာတွေ ပွားများခွင့် ရနေတာပါ။ အဲဒီအထဲမှာမှ “ဒိဋ္ဌိ” ဟာ အဓိက အကျဆုံး တရားခံပါ။သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတဲ့ အနတ္တ တရားတွေ အပေါ်မှာ “ငါ၊ သူတပါး၊ ယောကျ်ား၊ မိန်းမ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ” လို့ အထင်အမြင် အယူမှားတာကို ဒိဋ္ဌိ လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီ ဒိဋ္ဌိ ကိုယ်တိုင်ကလည်း ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတဲ့ သင်္ခါရတရား တစ်ခုသာ ဖြစ်တယ်လို့ နားလည်ရင်၊ ဒီအယူမှားကို ချေဖျက်နိုင်ပါတယ်။ ဒိဋ္ဌိ ဆိုတဲ့ အစွဲ ဝင်လာပြီဆိုတာနဲ့ အကုသိုလ်တရားတွေဟာ အတားအဆီးမရှိ ဝင်ရောက်လာပြီး၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် ကံတွေကို “ငါ့ဟာ” ဆိုပြီး သိမ်းပိုက်ပါတော့တယ်။လွတ်မြောက်ရာ မဂ္ဂင်လမ်းရုပ်ဆိုတာ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ပြုပြင်လို့ ဖြစ်ရတဲ့ သင်္ခါရတရား၊ နာမ်ဆိုတာ အာရုံနဲ့ ဒွါရကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ သင်္ခါရတရား။ ဒီရုပ်နာမ်မှာ “ငါ” ဆိုတာ တစ်စက်မှ မပါသလို၊ ဘယ်သူမှ ပိုင်ဆိုင်တာ မရှိဘူး (အနတ္တ) ဆိုတဲ့ သဘောကို နားလည်ပြီး “ဒိဋ္ဌိ” ကိလေသာကို ပယ်သတ်ရပါမယ်။ပယ်သတ်ရမယ့် နည်းလမ်းကတော့ “မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး” ပါပဲ။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး ဆိုတာကလည်း တရားတွေ သက်သက်သာ ဖြစ်ပြီး၊ အဆက်မပြတ် လည်ပတ်နေတဲ့ သံသရာကြီးမှ လွတ်မြောက်ရာ တစ်ခုတည်းသော လမ်းကြောင်းပါ။ဝိပဿနာ ရှုနေဆဲ အချိန်မှာ-သင်္ခါရတရားတွေအပေါ် သတိကပ်ထားမှု (သမ္မာသတိ)၊တည်ကြည်စွာ စူးစိုက်မှု (သမ္မာသမာဓိ)၊အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လို့ မှန်ကန်စွာ ဆင်ခြင်မှု (သမ္မာသင်္ကပ္ပ)၊ထိုးထွင်းသိမြင်မှု (သမ္မာဒိဋ္ဌိ)၊ဒီအကျင့်တရားတွေအပေါ် ကြိုးစားအားထုတ်မှု (သမ္မာဝါယာမ)ဆိုတဲ့ လောကီမဂ္ဂင်ငါးပါး နဲ့ အားထုတ်ကြရတာပါ။ ဒီမဂ္ဂင်တရားတွေကလည်း သင်္ခါရတရားများသာ ဖြစ်ပါတယ်။နိဂုံးချုပ်အနှစ်ချုပ်ရရင်- လောကကြီးမှာ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ ဆိုတာ လုံးဝ မရှိဘဲ၊ အားလုံးဟာ တရားတွေသာ ဖြစ်ပြီး၊ ပိုင်ဆိုင်သူမရှိ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတဲ့ (အနတ္တ) သက်သက်သာ ဖြစ်တယ် ဆိုတာကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်ဖို့ပါပဲ။ယခုလို မဂ္ဂင်တရားတွေကို နာယူ အားထုတ်ခွင့် ရတယ်ဆိုတာဟာ သံသရာမှ လွတ်မြောက်ဖို့ အကြောင်းပါလာလို့သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကျန်တဲ့ လောကီကိစ္စတွေ အရေးကြီးမနေဘဲ၊ မိမိသန္တာန်မှာ “အဓိပတိတရားလေးပါး (ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ပညာ)” နှင့်သာ ပြည့်စုံအောင် ကြိုးစားအားထုတ်သွားမည် ဆိုလျှင် မိမိ လိုလားတောင့်တအပ်သော သံသရာ လွတ်မြောက်ခြင်း ပန်းတိုင်သို့ ဧကန်မလွဲ ပြည့်ဝရောက်ရှိနိုင်မည် ဖြစ်ပါကြောင်း တိုက်တွန်း နိဂုံးချုပ်အပ်ပါတယ်။