ဝိပဿနာ အားထုတ်နေကြတဲ့ ယောဂီများအတွက် မိမိတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ အမြဲတမ်းလိုလို ကြုံတွေ့နေရပြီး၊ အလွယ်တကူ ကျရှုံးသွားတတ်တဲ့ အရာတစ်ခု ရှိပါတယ်။ အဲဒါကတော့ ခံစားချက်တစ်ခုခု၊ အထူးသဖြင့် မကျေနပ်မှု ဒါမှမဟုတ် ဒေါသတစ်ခုခု ပေါ်လာတဲ့အခါ ချက်ချင်းဆိုသလို “ငါ စိတ်တိုတယ်” ဆိုပြီး အဲဒီခံစားချက်ကို ပိုင်ရှင်လုပ်လိုက်တဲ့ အကျင့်ဆိုးကြီးပါပဲ။ကျွန်တော်တို့ ဒီနေရာမှာ ဆွေးနွေးမှာက စိတ်သက်သာရာရစေမယ့် အားပေးစကားတွေ၊ ဒေါသကို ဘယ်လို မျိုသိပ်ရမယ် ဆိုတဲ့ လောကီ နည်းလမ်းတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်ဖို့၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ “ငါ” ဆိုတာ တကယ်မရှိဘဲ ရုပ်နဲ့ နာမ်ရဲ့ အလုပ်လုပ်နေမှု သက်သက်ပဲ ရှိတယ်ဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ တည့်တည့်မြင်ပြီး၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ ပညတ်အစွဲကြီး ပြုတ်ကျသွားအောင် နေ့စဉ် လူမှုဘဝ လှုပ်ရှားမှုတွေထဲမှာ ဘယ်လို ရှုမှတ်ရမလဲ ဆိုတဲ့ တိုက်ရိုက် လမ်းညွှန်ချက်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။၁။ “ငါ” မဟုတ်သော ဒေါသ၏ ဖြစ်စဉ်အမှန်ကို ဓာတ်ခွဲခြင်းလူတစ်ယောက်ဟာ မနှစ်မြို့စရာ အာရုံတစ်ခုနဲ့ ကြုံလိုက်ရပြီ ဆိုပါစို့။ ချက်ချင်းပဲ ရင်ထဲမှာ ပူကနဲ ဖြစ်သွားပြီး ဒေါသထွက်လာပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ပုထုဇဉ်တွေရဲ့ ဉာဏ်မပါတဲ့ စိတ်က “ငါ စိတ်တိုနေပြီ၊ ငါ့ကို လာလုပ်ရမလား” ဆိုပြီး ချက်ချင်း တုံ့ပြန်လိုက်ပါတယ်။ ဒေါသကို “ငါ” လို့ နာမည်တပ်လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာတင် ခင်ဗျားဟာ ပညတ်လောကရဲ့ ထောင်ချောက်ထဲကို သက်ဆင်းသွားပြီး၊ အဲဒီဒေါသမီးရဲ့ လောင်ကျွမ်းမှုကို အလူးအလဲ ခံရတော့တာပါပဲ။တကယ်တော့ ဒေါသဆိုတာ “ငါ” မဟုတ်ပါဘူး။ သူဟာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ “နာမ်တရား” သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲက ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ကြည့်ရအောင်။မျက်စိကဖြစ်စေ၊ နားကဖြစ်စေ အာရုံတစ်ခု လာတိုက်တယ်။အဲဒီအာရုံကို သိလိုက်တဲ့ “ဝိညာဉ်စိတ်” ပေါ်လာတယ်။အဲဒီအာရုံဟာ ကောင်းသလား၊ ဆိုးသလား ဆိုတာကို အတိတ်က မှတ်သားထားမှုတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးတဲ့ “သညာ” ပေါ်လာတယ်။မကောင်းဘူးလို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တဲ့အခါ မသက်မသာ ဖြစ်တဲ့ “ဒုက္ခဝေဒနာ” ပေါ်လာတယ်။အဲဒီ ဝေဒနာအပေါ်မှာ မကျေနပ်တဲ့၊ တွန်းကန်ချင်တဲ့ “ဒေါသ” ဆိုတဲ့ သင်္ခါရတရား ဆက်ဖြစ်လာတယ်။ဒီဖြစ်စဉ် တစ်ခုလုံးဟာ စက္ကန့်ပိုင်းလေး အတွင်းမှာ အလိုအလျောက် အလုပ်လုပ်သွားတဲ့ ရုပ်နာမ် ယန္တရားကြီး သက်သက်ပါပဲ။ အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ထဲမှာ “ငါ” ဆိုတဲ့ အကောင်အထည်၊ “ငါ” ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် ဘယ်နားမှာ ပါသလဲ။ ဘယ်နားမှာမှ ရှာလို့ မတွေ့ပါဘူး။ အဲဒီလို တကယ်မရှိတဲ့ “ငါ” ကို အရှိလုပ်ပြီး “ငါ စိတ်တိုတယ်” လို့ အမည်တပ်လိုက်တာဟာ အမှန်တရားကို မသိတဲ့ “မောဟ” ကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် “ငါ” လို့ စွဲထားတဲ့ “ဒိဋ္ဌိ” ကြောင့်ပဲ သံသရာမှာ တဝဲလည်လည် ဖြစ်နေကြတာပါ။၂။ လက်ကိုင်ဖုန်း အသုံးပြုနေစဉ် ရှုမှတ်ခြင်းယနေ့ခေတ်မှာ လူတိုင်းဟာ လက်ကိုင်ဖုန်းတွေကို အချိန်ပြည့် ကြည့်နေတတ်ကြပါတယ်။ ဖုန်းကြည့်နေရင်းကနေ စိတ်တွေ ပူလောင်လာတာ၊ ဒေါသထွက်လာတာတွေကို အမြဲကြုံရမှာပါ။ဖုန်းထဲမှာ ကိုယ်မကြိုက်တဲ့ အကြောင်းအရာတစ်ခု၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ့်အမြင်နဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေတဲ့ စာစုတစ်ခုကို မြင်လိုက်ရတယ် ဆိုပါစို့။ ချက်ချင်းပဲ ရင်ထဲမှာ မခံချင်စိတ်တွေ၊ ပြန်လည် ချေပချင်တဲ့ စိတ်တွေ၊ ဒေါသစိတ်တွေ ပေါ်လာပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီအချိန်ဟာ ဝိပဿနာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲကို ဝင်ဖို့ အကောင်းဆုံး အချိန်ပါပဲ။”ငါ စိတ်တိုတယ်၊ ဒီလူ ရေးထားတာ မှားတယ်” ဆိုတဲ့ အပြင်ဘက်က ပညတ်အာရုံကို ချက်ချင်း ဖြတ်ချလိုက်ပါ။ အဲဒီအစား ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ် အတွင်းထဲကို ဉာဏ်လှည့်လိုက်ပါ။ မျက်စိက ဖန်သားပြင်ပေါ်က အရောင်တွေကို မြင်တယ်။ အဲဒါဟာ “ရုပ်တရား” သက်သက်ပါ။ စိတ်က အဲဒီစာလုံးတွေရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ဆောင်တယ်။ အဲဒါဟာ “နာမ်တရား” သက်သက်ပါ။ ပြီးတော့ ရင်ဘတ်ထဲမှာ ပူကနဲ၊ တင်းကနဲ ဖြစ်လာတဲ့ ဖောက်ပြန်မှုတွေကို သတိထားကြည့်လိုက်ပါ။ အဲဒါ ရုပ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုပါ။ စိတ်ထဲမှာ မကျေနပ်တဲ့ သဘောလေး ဖြစ်နေတာကို “ဪ… မကျေနပ်တဲ့ စိတ်လေး ပေါ်လာပါလား” လို့ အရှိကို အရှိအတိုင်း ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း မရှိဘဲ စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။အဲဒီလို “ဒေါသ ပေါ်ရင် ဒေါသမှန်းသိလိုက်တဲ့” အခိုက်အတန့်မှာ “ငါ” ဆိုတဲ့ အစွဲ ပြုတ်ကျသွားပါတယ်။ ငါ မပါတော့တဲ့ ဒေါသဟာ အမြစ်ပြတ်သွားတဲ့ အပင်လိုပဲ ချက်ချင်း အရှိန်သေပြီး ပျက်ကျသွားပါလိမ့်မယ်။ စိတ်ဆိုတာ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတဲ့ အနတ္တသဘော သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် လက်တွေ့ မြင်လာပါလိမ့်မယ်။၃။ ကားမောင်းနေစဉ်၊ သွားလာနေစဉ် ရှုမှတ်ခြင်းလမ်းပေါ်မှာ ကားမောင်းနေတုန်း၊ ဒါမှမဟုတ် ဘတ်စ်ကားစီးပြီး သွားလာနေတုန်းမှာလည်း စိတ္တာနုပဿနာကို အကောင်းဆုံး အသုံးချလို့ ရပါတယ်။ ကားမောင်းနေရင်း အခြားကားတစ်စီးက ကိုယ့်ရှေ့ကနေ ရုတ်တရက် ဖြတ်ဝင်သွားတယ် ဆိုပါစို့။သာမန် ပုထုဇဉ် အနေနဲ့ဆိုရင် “ဒီလူ တော်တော် ရိုင်းတာပဲ၊ ငါ့ကားရှေ့ကို လာဖြတ်ရမလား” ဆိုပြီး ချက်ချင်း ဒေါသတွေ ထောင်းကနဲ ထွက်လာပါလိမ့်မယ်။ လက်တွေက စတီယာရင်ကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ဆုပ်ကိုင်မိမယ်၊ ရင်တခုန်ခုန် ဖြစ်လာမယ်။ အဲဒါဟာ “ငါ” ဆိုတဲ့ ပညတ်အစွဲကနေ တိုက်ရိုက် လာတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခပါပဲ။အဲဒီအချိန်မှာ သတိကပ်လိုက်ပါ။ အပြင်က ကားသမားကို အာရုံမပြုပါနဲ့တော့။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ထဲက အပြောင်းအလဲကို ကြည့်ပါ။ လက်တွေ တင်းသွားတာ၊ ရင်ခုန်မြန်လာတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ပူလာတာတွေဟာ “ရုပ်တရားရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုတွေ” သက်သက်ပါလား လို့ အရှိအတိုင်း ကြည့်ပါ။ ဒေါသထွက်နေတဲ့ စိတ်ကိုလည်း “ဒါဟာ ငါ မဟုတ်ဘူး၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ ဒေါသစိတ် သက်သက်ပဲ” လို့ ရှုမှတ်ပါ။ဒီလို ရှုမှတ်နိုင်ပြီ ဆိုရင် အပြင်က ဘယ်လို အခြေအနေမျိုးနဲ့ပဲ ကြုံကြုံ၊ ကိုယ့်ရဲ့ အတွင်းစိတ်မှာ ဒေါသမီး လောင်ကျွမ်းခြင်းကနေ လွတ်ကင်းသွားပါလိမ့်မယ်။ အခြေအနေကို တည်တည်ငြိမ်ငြိမ်နဲ့ တုံ့ပြန်နိုင်တဲ့ အသိဉာဏ် ဝင်လာပါလိမ့်မယ်။၄။ စကားပြောဆို ဆက်ဆံနေစဉ် ရှုမှတ်ခြင်းလူမှုဘဝမှာ အခက်ခဲဆုံးကတော့ လူတွေနဲ့ စကားပြောဆို ဆက်ဆံနေရတဲ့ အချိန်ပါပဲ။ တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ကို အပြစ်တင်တယ်၊ ဝေဖန်တယ် ဆိုရင် ချက်ချင်း ပြန်လည် တုံ့ပြန်ချင်တဲ့ ဒေါသစိတ် ပေါ်လာတတ်ပါတယ်။ဒီနေရာမှာ အလွန် သိမ်မွေ့တဲ့ ရှုမှတ်နည်းကို အသုံးချရပါမယ်။ တစ်ဖက်လူ ဆဲဆိုလိုက်တဲ့၊ ဝေဖန်လိုက်တဲ့ အသံဟာ လေထဲကနေ ဖြတ်လာပြီး ကိုယ့်ရဲ့ နားစည်ကို လာရိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ လာရိုက်တဲ့ အသံလှိုင်းဟာ “ရုပ်တရား” သက်သက်ပါ။ အဲဒီအသံကို ကြားလိုက်တဲ့ သဘောလေးက “နာမ်တရား” သက်သက်ပါ။ပရမတ်အမြင်နဲ့ ကြည့်ရင် “ဆဲတဲ့သူ” လည်း မရှိဘူး၊ “အဆဲခံရတဲ့ ငါ” လည်း မရှိပါဘူး။ အသံလှိုင်းနဲ့ နားစည် တိုက်မိပြီး ကြားသိစိတ် ပေါ်လာတာပဲ ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဉာဏ်မပါတဲ့ စိတ်က အဲဒီ အသံလှိုင်းတွေကို စကားလုံးတွေ အဖြစ် ဘာသာပြန်တယ်၊ အဓိပ္ပာယ်ဖော်တယ်။ ပြီးတော့ “ငါ့ကို စော်ကားတယ်” ဆိုပြီး “ငါ” ဆိုတဲ့ အတ္တကို သွားထိခိုက်စေတယ်။ အဲဒီကနေ ဒေါသ ဖြစ်ရတာပါ။စကားပြောနေစဉ်မှာ အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကို ဉာဏ်နဲ့ ဖြတ်ချရပါမယ်။ အသံကြားရင် “ကြားတယ်” လို့ပဲ မှတ်ပါ။ အဲဒီအပေါ်မှာ စိတ်တိုလာရင် “စိတ်တိုနေတယ်” ဆိုတဲ့ သဘောလေးကိုပဲ အကဲဖြတ်စောင့်ကြည့်ပါ။ “ငါ” ကို ဖြုတ်လိုက်ပါ။ “ငါ” ကို ဖြုတ်လိုက်တာနဲ့ ဒေါသဟာ မှီခိုစရာ နေရာမရှိတော့ဘဲ လေထဲမှာတင် လွင့်ပျောက်သွားပါလိမ့်မယ်။၅။ အနတ္တကို အဆိုးမြင်ဝါဒအဖြစ် မလွဲမှားစေရန်နှင့် အဓိပတိတရားလေးပါး၏ စွမ်းအားဒီလို “ငါ စိတ်တိုတာ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ မရှိဘူး၊ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်တွေ သက်သက်ပဲ” လို့ ပြောလိုက်တဲ့အခါ၊ လူတော်တော်များများက အလွန် ကြောက်စရာကောင်းတဲ့ အယူအမှား တစ်ခုဆီကို ရောက်သွားတတ်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ “ဪ… အရာရာဟာ ငါ မဟုတ်တာပဲ၊ ဘာမှ ထိန်းချုပ်လို့ မရတာပဲ၊ ဒါဆိုရင် ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူးပေါ့၊ ကြိုးစားအားထုတ်လည်း အလကားပဲပေါ့” ဆိုပြီး အဆိုးမြင်ဝါဒ (Nihilism / Pessimism) ဘက်ကို ထိုးကျသွားတတ်ပါတယ်။ဒါဟာ အနတ္တ သဘောတရားကို လုံးဝ နားလည်မှု လွဲသွားတာပါ။ အနတ္တဆိုတာ “ပြုလုပ်သူ ပုဂ္ဂိုလ်၊ အကောင်အထည် (Doer)” မရှိဘူးလို့ ပြောတာပါ၊ “ပြုလုပ်ခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း (Action)” မရှိဘူးလို့ ပြောတာ လုံးဝ မဟုတ်ပါဘူး။ “ငါ မဟုတ်လို့ ဘာမှလုပ်လို့မရဘူး” ဆိုတဲ့ အဆိုးမြင်ဝါဒကို လုံးဝ ရှောင်ကြဉ်ရပါမယ်။”ငါ” ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မရှိပေမယ့်၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကနေ လွတ်မြောက်အောင်၊ သောတာပန်ဖြစ်အောင် တရကြမ်း မောင်းနှင်ပေးနိုင်တဲ့ မဟာစွမ်းအင်ကြီး လေးခု ခန္ဓာထဲမှာ ရှိပါတယ်။ အဲဒါကို “အဓိပတိတရားလေးပါး” လို့ ခေါ်ပါတယ်။၁။ ဆန္ဒ: ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ချင်တဲ့၊ အမှန်တရားကို သိချင်တဲ့ ပြင်းပြတဲ့ လိုလားမှု။၂။ စိတ္တ: ခန္ဓာရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှုအပေါ် စူးစူးစိုက်စိုက် အာရုံပြု လေ့လာနေတဲ့ စိတ်။၃။ ဝီရိယ: မဆုတ်မနစ်သော၊ အသေခံမယ့် ကြိုးစားအားထုတ်မှု။၄။ ဝီမံသာ: အကြောင်းနဲ့ အကျိုး၊ ပညတ်နဲ့ ပရမတ်ကို ထိုးထွင်းစူးစမ်းတဲ့ ဉာဏ်ပညာ။ဒီ ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသာ ဆိုတဲ့ တရားတွေဟာ “အတ္တ” မဟုတ်ပါဘူး။ “ငါ” လည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ဒီတရားတွေကို အတ္တမဟုတ်မှန်း သိလျက်နဲ့ကိုပဲ အပြည့်အဝ တပ်ဆင် အသုံးချရပါမယ်။ ပင်လယ်ပြင်မှာ ရွက်လှေ လွှင့်သလိုပါပဲ။ တိုက်ခတ်လာတဲ့ လေဟာ ပိုင်ရှင်မရှိဘူး၊ အကောင်အထည် မရှိဘူး ဆိုတာ သိပေမယ့်၊ အဲဒီ လေရဲ့ အဟုန်ကို ရွက်လွှင့်ပြီး အသုံးချတတ်ရင် လိုရာခရီးကို မလွဲမသွေ ရောက်နိုင်ပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ… “အနတ္တပါလေ” ဆိုပြီး ပျင်းရိစွာ လက်ပိုက်ကြည့်မနေဘဲ၊ ပြင်းထန်တဲ့ အဓိပတိတရားတွေနဲ့ ဝိပဿနာအလုပ်မှာ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တရစပ် အားထုတ်နေခြင်းသည်သာလျှင် တိုက်ရိုက် လမ်းစဉ် ဖြစ်ပါတယ်။နိဂုံးချုပ်လွတ်မြောက်မှုဆိုတာ ကိုးကွယ်ဆုတောင်းနေရုံနဲ့ ရတာ မဟုတ်သလို၊ စာအုပ်ကြီးအတိုင်း သီအိုရီတွေ ရွတ်ဆိုနေရုံနဲ့လည်း ရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ်တိုင် မြင်မှသာ ရတာမျိုးပါ။ နားလည်ချင်ရင် ကိုယ်တိုင် ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။ဒီဆောင်းပါးမှာ မျှဝေခဲ့တဲ့ နေ့စဉ်ဘဝရဲ့ အခိုက်အတန့်တိုင်းမှာ “ငါ စိတ်တိုတယ်” ဆိုတဲ့ ပညတ်အစွဲကို ခွာချပြီး၊ ရုပ်နဲ့ နာမ်ရဲ့ အလုပ်လုပ်နေမှု သက်သက်ကိုသာ အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို ကြည့်နိုင်လာတာနဲ့အမျှ ခိုင်မြဲတဲ့ “ငါ” ဆိုတာ မရှိဘူးဆိုတဲ့ ဉာဏ်အလင်း ပွင့်လာပြီး၊ အမြင်မှား (ဒိဋ္ဌိ) တွေ တဖြည်းဖြည်း ပြုတ်ကျလာပါလိမ့်မယ်။ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ရည်မှန်းချက်ဟာ အလွန် ရှင်းလင်းပါတယ်။ လောကကြီးမှာ လူ၊ ရဟန်း အရိယာများ တတ်နိုင်သလောက် များများ ပေါ်ထွန်းလာရေး ပါပဲ။ ဒါကြောင့်မို့လို့ ပညတ်အစွဲတွေကို ရိုက်ချိုးပြီး၊ အဓိပတိတရားလေးပါးကို အပြည့်အဝ တပ်ဆင်ကာ၊ ဒီဘဝ၊ ဒီခန္ဓာ၊ ဒီအချိန်မှာတင် အနည်းဆုံး သောတာပန်ဖြစ်ရေးကို မလွဲမသွေ လက်တွေ့မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေလို့ လေးနက်စွာ တိုက်တွန်း နှိုးဆော်လိုက်ရပါတယ်။အမှန်တရားသည်သာ လွတ်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။